Pokaż/Ukryj opcje strony

Dirhemy arabskie

data publikacji: 7 Sierpnia 2006

autor: dr Witold Garbaczewski

Państwo arabskie powstało w 1. połowie VII w. na terenie Półwyspu Arabskiego w wyniku dokonanego przez proroka Mahometa (ok.570-632) zjednoczenia opartego na religii islamskiej. Udane podboje rozszerzyły panowanie arabskie aż do brzegów Oceanu Atlantyckiego (Hiszpania, północno-zachodnia Afryka) na zachodzie i do granic Indii na wschodzie.

W skład państwa arabskiego weszły wówczas m.in. tereny Persji oraz imperium bizantyjskiego. I to właśnie monet perskich (sasanidzkich) oraz bizantyjskich używali początkowo Arabowie wschodni jako środka płatniczego, zanim zaczęli wybijać monety własne na wzór już istniejących, jednak z dodaniem legend pisanych pismem kufickim. Różnorodność monetarna, spowodowana korzystaniem ze zbyt dużej liczby wzorów, nie była na rękę arabskim władcom, dlatego przy końcu VII stulecia kalif Abd al-Malik z dynastii Ommajadów przeprowadził reformę menniczą, w wyniku której pojawiły się trzy nowe nominały: wykonany ze złota dinar, srebrny dirhem i miedziany fels.

Ogromny obszar państwa arabskiego powodował, że w wyglądzie wybijanych na jego terytorium monet zaobserwować można pewne lokalne różnice (w stylu pisma, użyciu określonych elementów legend, motywów dekoracyjnych itp.), chociaż ustalony w wyniku reformy podstawowy schemat rozmieszczenia napisów pozostawał w zasadzie ten sam. Dirhemy wybijane były przez rozmaite dynastie (najważniejsze z nich to Omajjadzi, Abbasydzi i Samanidzi), dlatego nie możemy mówić tutaj o jednolitości charakterystycznej dla zwartego organizmu państwowego. Produkowano je – aby skupić się tu tylko na wschodnich terenach państwa arabskiego, gdzie krótko po reformie czynnych było kilkadziesiąt mennic – m.in. w Damaszku, Bagdadzie, Bucharze czy Samarkandzie.

Awers   Rewers

Fot. dirhem, Ahman ibn Ismail, 907/908 r., srebro, średnica 28,0 mm; Zbiory Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy

Ikonografia monet arabskich bazuje wyłącznie na elementach pisma, co wynikało z przestrzegania zasad religijnych islamu, zakazujących przedstawiania w sztukach plastycznych wyobrażeń ludzi i zwierząt. W przypadku dirhemów mówić możemy o pewnym właściwym im epigraficznym schemacie konstrukcyjnym. Kilkurzędowy napis w polu środkowym awersu to tzw. szahada (czyli muzułmańskie wyznanie wiary), wzbogacona czasami o informacje mniej ważne (imiona współwładców, gubernatorów, wyrażenie poświadczające jakość monety itp.). Wokół stempla biegły dwie legendy otokowe, z których wewnętrzna zawierała nazwę mennicy i datę, zewnętrzna natomiast cytat z Koranu. Na rewersie dirhema w napisie środkowym znajdujemy najczęściej cytat religijny, imię kalifa (czyli następcy proroka Mahometa) oraz emira, niekiedy z ornamentacyjnymi dodatkami. W otoku natomiast umieszczano raz jeszcze cytat z Koranu.

Dirhemy arabskie przenikały w dosyć dużych ilościach na teren Europy, w tym na ziemie polskie, gdzie od VIII do połowy X w. były dominującym kruszcowym środkiem płatniczym (dinarów i felsów nie spotyka się tutaj prawie zupełnie). Dopiero denary zachodnio-europejskie, wybijane głównie w Niemczech, wyeliminowały pieniądz arabski z ziem nadwiślańskich. Dirhemy przybywały nad Wisłę przez pośredników handlowych pomiędzy pogranicznymi państwami islamu (Chorezmem, Chorasanem i Transoksanią) a Europą środkowo-wschodnią, głównie dzięki Skandynawom pozostającym z Arabami w ożywionych stosunkach handlowych. Dlatego znajdujemy je głównie na północnych ziemiach obecnej Polski (Pomorze i Wielkopolska), chociaż występują one również na terenach wschodnich i środkowych.