Pokaż/Ukryj opcje strony

Jak powstał talar?

data publikacji: 7 Sierpnia 2006

autor: dr Witold Garbaczewski

Już od 2. połowy XV w. gwałtowny rozwój handlu powodował zwiększone zapotrzebowanie na grubszy pieniądz. Odkrycia bogatych złóż srebrnonośnych, zarówno w Europie, jak i Ameryce Południowej, doprowadziły do podjęcia prób emisji większych jednostek srebrnych. Początków szukać należy w Italii.

W latach 70. XV w. zaczęto wybijać w Wenecji srebrne liry o wadze 6,5 g, a następnie w Mediolanie prawie 10-gramowe testony. Przykład włoski podziałał na arcyksięcia Zygmunta z Tyrolu (1439-1496). W 1486 r. wybił on pierwsze tzw. guldinery, czyli monety z bardzo dobrego srebra, odpowiadające wartością jednostkom złotym. Kolejną próbę – tym razem na dużo szerszą skalę – przeprowadził w 1500 r. Fryderyk III Saski (1486-1525) z braćmi Janem i Albertem, wybijając tzw. grosze guldenowe (27,5 g czystego srebra), które w krótkim czasie zdobyły sobie ogromną popularność.
Nazwa talara związana jest jednak z innym epizodem.

Na południowym krańcu Rudaw Czeskich, na terenie włości hrabiów Schlick, odkryto w pobliżu miejscowości Konradsgrün pokaźne złoża srebra. Sytuację tę wykorzystał hrabia Stefan, który w 1520 r. uzyskał regale mennicze. Było to początkiem błyskawicznego rozwoju gospodarczego tego niewielkiego miasteczka, które wkrótce zmieniło nazwę na St. Joachimsthal. Nazwa ta przeszła na monety, które obdarzać zaczęto mianem „Joachimstalerów”, w skrócie – „talerów”. Wybijanie monet talarowych (czyli groszy guldenowych) podjęły w krótkim czasie inne mennice i nominał ten – po szybkim opanowaniu terytorium Rzeszy – zaczął swój triumfalny pochód przez niemal wszystkie kraje Europy.

Awers   Rewers

Fot. talar, arcybiskup Wolfgang von Schrattenbach (1711-1738), Ołomuniec, srebro, średnica 42,4 mm; Zbiory Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy

Zdobywając kolejne rynki, przyjmował tam talar różne nazwy. W Rosji np. zwany był jefimkiem, we Francji – jacondale, w Szwecji nosił miano dalera (riksdalera), w Ameryce – dolara, w Hiszpanii natomiast nazywano go Peso de a ocho (realem). Swoje własne nazwy monety w typie talarów otrzymywały jako nowe jednostki w ramach systemów monetarnych poszczególnych krajów: w Anglii była to korona, w Niderlandach południowych dukaton lub patagon, we Włoszech scudo, a np. w Rosji – rubel.

W Polsce talar pojawił się w okresie rządów Zygmunta I Starego (1506-1548). Pierwsze egzemplarze z mennicy toruńskiej noszą datę 1533 i należą jeszcze do bardzo rzadkich emisji w typie medalowym. Regularne mennictwo talarowe zainicjował Stefan Batory (1576-1586) i odtąd kolejni władcy Polski (z nielicznymi wyjątkami) wypuszczali stosunkowo bogate szeregi owych największych srebrnych nominałów przeznaczonych do regularnego obiegu. Po raz ostatni napis TALAR pojawił się w numizmatyce polskiej na 6-złotówkach Księstwa Warszawskiego. W późniejszym czasie – pod zaborem rosyjskim – jego miejsce zajęły 10-złotówki, wybijane jako 1,5-rublówki jeszcze do początku lat 40. XIX w.

Początkowe lata XX w. to już schyłkowa epoka istnienia talara. Stosunkowo długo przetrwał on na terenie Niemiec i Austrii, gdzie wycofany został dopiero w 1908 r. Natomiast prawdziwe talarowe „skamienieliny” to emisje Marii Teresy (1740-1780). Po śmierci cesarzowej ich produkcja – z utrwaloną już datą 1780 – była nadal kontynuowana. Na terytorium Austrii wycofane one zostały z obiegu w 1854 r., ale używano ich nadal do celów handlowych na terenie Bliskiego Wschodu i w Afryce Wschodniej (głównie w Etiopii) praktycznie do połowy XX stulecia.

Pamiątką po talarze jest również nazwa najbardziej popularnego obecnie środka płatniczego świata – dolara, który jest walutą nie tylko Stanów Zjednoczonych, ale także  wielu innych krajów, jak np. Kanady, Australii czy Liberii.