Pokaż/Ukryj opcje strony

Historia banknotów w Polsce

data publikacji: 11 Października 2006

autor: Prof. dr hab. Wojciech Morawski

Początki polskich banknotów przypadają na czasy Powstania Kościuszkowskiego w 1794 roku. Pod wpływem ówczesnych doświadczeń amerykańskich i francuskich Tadeusz Kościuszko zdecydował się na takie właśnie finansowanie wysiłku zbrojnego. Banknoty kościuszkowskie nominowane były w złotych polskich. Po raz drugi banknoty pojawiły się w dziejach naszego kraju w okresie Księstwa Warszawskiego. W 1810 roku wprowadzono do obiegu banknoty o nominałach 1, 2 i 5 talarów.

W 1828 roku z inicjatywy ministra skarbu Królestwa Polskiego Ksawerego Druckiego-Lubeckiego powstał w Warszawie Bank Polski, który jeszcze przed wybuchem Powstania Listopadowego wyemitował serię banknotów nominowanych w złotych polskich (były to złote takie, jak w Polsce przedrozbiorowej, tzn. dzielące się na 30 groszy).

Podczas Powstania 1831 roku Bank emitował powstańczy banknot jednozłotowy, z godłem Polski i Litwy. Z powodu tego właśnie godła władze rosyjskie nie uznawały ważności tego banknotu po stłumieniu Powstania. Następnie Bank Polski emitował złote aż do 1841 roku, kiedy to Rosjanie wprowadzili w Królestwie Polskim ruble.

W latach 40-tych XIX wieku emitowane były banknoty Banku Polskiego w rublach z napisami dwujęzycznymi: polskim i rosyjskim. Podczas Powstania Styczniowego w latach 1863-4 władze powstańcze podjęły próbę emisji banknotów, która jednak nie wyszła poza fazę przygotowań.

Przez następne dekady, aż do I wojny światowej Polacy nie mieli własnych banknotów, a w poszczególnych zaborach były w obiegu pieniądze państw zaborczych. Bank Polski został w 1885 roku postawiony w stan likwidacji i w 1894 r. ostatecznie wcielony do Rosyjskiego Banku Państwa.

Po zajęciu Królestwa Polskiego w 1915 roku Niemcy stanęli przed problemem zorganizowania na tych terenach obiegu pieniężnego. Problem stał się jeszcze bardziej palący po uznaniu przez Niemcy i Austro-Węgry prawa Polski do niepodległości w listopadzie 1916 roku. W 1917 roku podjęła działalność Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa, emitująca marki polskie.

W 1918 roku, po uzyskaniu pełnej niepodległości, władze polskie przejęły PKKP i nadal emitowały marki polskie. Traktowano to jako rozwiązanie przejściowe. Już w lutym 1919 roku Sejm przyjął ustawę stwierdzającą, że przyszła polska instytucja emisyjna będzie nosiła nazwę Bank Polski i będzie emitował złote. W oparciu o tę decyzję zamówiono druk banknotów złotowych w Szwajcarii. Dlatego możemy się spotkać z banknotami złotowymi datowanymi w 1919 roku. Nie oznacza to, że wówczas były one w obiegu. Weszły do obiegu dopiero w 1924 roku, po reformach Władysława Grabskiego, ale od 1919 roku leżały przygotowane w skarbcu PKKP.

W latach 1919-1923 w Polsce rozkręcała się coraz szybsza inflacja, w drugiej połowie 1923 roku przechodząca w hiperinflację. Kurs marki spadł pod koniec 1923 roku do prawie 10 mln marek za dolara. Do obiegu wszedł bilet o nominale 10 mln marek. Był to najwyższy nominał banknotu w polskim obiegu pieniężnym. W tej sytuacji reforma walutowa i skarbowa stała się najpilniejszym zadaniem. Podjął się tego dzieła Władysław Grabski, w latach 1923-1925 premier i minister skarbu. Za sprawą radykalnej reformy skarbowej udało się zrównoważyć budżet, a reforma walutowa stworzyła podstawy nowego systemu pieniężnego. PKKP została zastąpiona przez Bank Polski SA. Forma spółki akcyjnej miała zabezpieczyć bank przez naciskami ze strony rządu. Bank emitował złote (te dzieliły się już na 100 groszy), które miały pokrycie w złocie i obcych walutach. Reformy Grabskiego zakończyły się sukcesem, a złoty aż do 1939 roku pozostał jedną z najsilniejszych walut europejskich.

Podczas drugiej wojny światowej Bank Polski, wraz z zapasami złota, został ewakuowany na Zachód. Przygotowano tam emisję banknotów, które po wojnie miały wejść do obiegu w kraju. W Generalnym Gubernatorstwie natomiast Niemcy utworzyli Bank Emisyjny w Polsce z siedzibą w Krakowie, na czele którego stanął Feliks Młynarski. Emitował on okupacyjne złote, zwane "krakowskimi" lub "młynarkami". W 1944 roku władze komunistyczne wprowadziły na terenach wyzwolonych banknoty Narodowego Banku Polskiego. Stało się to na pół roku przed powstaniem tej instytucji. Bank Polski powrócił do kraju, ale nie objął funkcji emisyjnych i został postawiony w stan likwidacji, a przygotowane przez niego banknoty oddano na przemiał.

W pierwszych latach powojennych utrzymywała się dość wysoka inflacja, a system pieniężny polegał na tym, że w obiegu były wyłącznie banknoty, bez bilonu. W październiku 1950 roku przeprowadzono drakońską wymianę pieniądza (w relacji 100 do 1, ale z unieważnieniem ok. 60% obiegu). Wprowadzono wówczas do obiegu banknoty ozdobione wizerunkami "ludzi pracy". Pojawił się też bilon. Banknoty wprowadzone wówczas do obiegu nosiły datę 1948. Utrzymały się w obiegu do połowy lat 70-tych, kiedy to stopniowo wymieniono je na banknoty nowego wzoru, ozdobione wizerunkami wybitnych postaci z historii Polski.

Trwająca w latach 80-tych i na początku lat 90-tych inflacja  powodowała wprowadzanie do obiegu coraz to wyższych nominałów - aż do banknotu o nominale 2 mln złotych (z wizerunkiem Ignacego Paderewskiego) z 1992 roku. Stabilizacja gospodarcza, będąca rezultatem planu Balcerowicza z 1989 roku stworzyła podstawy do denominacji, która weszła w życie w 1995 roku. Weszły wówczas do obiegu banknoty z serii "królewskiej", którymi posługujemy się do dziś.

Nowy banknot kolekcjonerski z wizerunkiem Jana Pawła II będzie pierwszą tego typu emisją w dziejach pieniądza polskiego.

Autor jest kierownikiem Katedry Historii Gospodarczej i Społecznej Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie.