Pokaż/Ukryj opcje strony

Banknoty polskie po II Wojnie Światowej

data publikacji: 21 Września 2006

autor: Zbigniew Nestorowicz

Kończąca się II wojna światowa wymuszała wprowadzenie nowych uregulowań  w sferze finansowej. Na opuszczanych przez Niemcy i zajmowanych przez wojska radzieckie terenach była pilna potrzeba uregulowania stosunków pieniężnych. Przede wszystkim ujednolicenia obiegu pieniężnego składającego się z kilku odrębnych systemów i jednostek, m.in. marek niemieckich, marek Banku Emisyjnego i rubli radzieckich.

Potrzebę tą przewidywał Rząd Polski na Emigracji przygotowując nowe wzory banknotów jeszcze w czasie wojny. Wydrukowano wtedy dwie serie w Anglii i USA na bardzo dobrym poziomie artystycznym i technicznym z uwzględnieniem najnowocześniejszych wówczas metod zabezpieczeń.

Pod koniec wojny sytuacja polityczna nie sprzyjała realizacji tych planów. Jednocześnie od końca 1943 roku przygotowywano w Moskwie projekty zmian w sferze finansowej na terenach zajmowanych przez wojska radzieckie. Dekretem z 24 sierpnia 1944 roku powołano Centralną Kasą Skarbową upoważnioną do zorganizowania obiegu pieniężnego i emisji biletów. Trzy dni później wprowadzono do obiegu następujące nominały: 50gr, 1 zł, 2 zł, 5 zł, 10 zł, 20 zł, 50 zł, 100 z i, 500 zł. Wykonano je w moskiewskiej wytwórni papierów wartościowych GOZNAK. Były to brzydkie egzemplarze zaprojektowane przez artystów radzieckich, w podobnej stylistyce do przygotowanych tam wówczas emisji dla Czechosłowacji, Węgier i Rumunii. W edycji środków pieniężnych przygotowanych dla Polski w umieszczonej na wszystkich nominałach (z wyjątkiem 50 groszy) klauzuli o obowiązku ich przyjmowania użyto błędnego sformułowania: „Przyjmowanie we wszystkich wypłatach jest obowiązkowym, fałszowanie będzie karane zgodnie z prawem”. Poprawiono to dopiero w drugiej edycji drukowanej już w Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych w Krakowie i Łodzi. Wykonywano je niezbyt starannie na słabym papierze z użyciem stosunkowo prostych metod zabezpieczeń. Egzemplarze te szybko ulegały zniszczeniu co wykorzystywali fałszerze. W efekcie doprowadziło to do  szybkiej ich wymiany, szczególnie dużych nominałów.

Historyczną ciekawostką jest fakt, że banknoty wydrukowane w Moskwie zawierały nazwę Narodowego Banku Polskiego, który powołano do życia dopiero 15 stycznia 1945 roku. 1 września 1945 roku wprowadzono nowy wzór banknotu o nominale 1000 zł w pełni opracowany i wykonany w Polsce, co skrzętnie wykorzystała ówczesna propaganda.

Z datą 15 stycznia 1946 roku wprowadzono nowe edycje banknotów o nominałach: 500 i 1000 zł projektu Wacława Borowskiego i 15 maja 1946 roku: 1, 2, 5 i 10 zł projektu Ryszarda Kleczewskiego oraz 20, 50 i 100 zł projektu Wacława Borowskiego. Cała edycja przygotowana była i drukowana w PWPW w Łodzi.

W następnym roku z datą 15 lipca 1947 roku, sukcesywnie wprowadzano nową edycję banknotów projektu Wacława Borowskiego w stylistyce wszechobecnego wówczas realizmu socjalistycznego o nominałach 20, 100, 500 i 1000 zł. Drukowano je w różnych miejscach: w Warszawie, Łodzi oraz w Pradze.

Wszystkie te banknoty były w obiegu do 1950 roku. Wtedy to przeprowadzono reformę pieniężną. Przygotowania do jej wprowadzenia trwały w wielkiej tajemnicy już od połowy 1947 roku, kiedy przewieziono, wykonane jeszcze w czasie wojny przez Rząd na Emigracji, banknoty o łącznej kwocie 5,9 mld zł. Pierwotnie planowano wprowadzić je do obiegu jednak ze względów politycznych zaniechano tego, jednocześnie podjęto decyzję o wykonaniu nowych wzorów banknotów o wyraźnie socjalistycznej stylistyce. Druk banknotów ze względu na potrzebę zachowania tajemnicy i jednocześnie wykonanie dużej ilości w stosunkowo krótkim czasie powierzono kilku zagranicznym wytwórniom, m.in. na Węgrzech, Czechosłowacji i Szwecji.

Decyzją Rady Ministrów z 28 października 1950 roku przeprowadzono zmianę systemu pieniężnego, wprowadzono wówczas nową jednostkę o parytecie 1 zł = 0.222168 g czystego złota, zachowano przy tym dotychczasowy podział na 100 groszy. Wymiana banknotów trwała do 8 listopada w relacji 100 zł dawne na 1 zł nowy. Ceny i płace przeliczono w stosunku 100 zł dotychczasowych na 3 zł nowe. Wprowadzone do obiegu nowe banknoty, z umieszczoną na nich datą 1 lipca 1948 roku o nominałach: 2, 5, 10, 20, 50, 100 i 500 zł, zaprojektowane zostały przez prof. Wacława Borowskiego. Przeprowadzona reforma była przykładem wyjątkowego fiskalizmu i przeniesienia kosztów przeprowadzonych przemian politycznych i scentralizowania gospodarki nakazowo-rozdzielczej na całe społeczeństwo.

W 1966 roku wprowadzono banknot z datą 29 października 1965 roku o wyjątkowej szacie graficznej z umieszczonym portretem Mikołaja Kopernika projektu Henryka Tomaszewskiego i Juliana Pałki.

Od 1974 roku Narodowy Bank Polski wprowadzał do obiegu nowe wzory banknotów projektu Andrzeja Heidricha o jednakowym formacie 138 na 63 mm i zróżnicowanej szacie graficznej z podobiznami sławnych Polaków. Wprowadzono sukcesywnie do potrzeb rynkowych następujące nominały: 10 zł, 20 zł, 50 zł, 100 zł, 200 zł, 500 zł, 1 000 zł, 2 000 zł, 5 000 zł, 10 000 zł, 20 000 zł, 50 000 zł, 100 000 zł i 200 000 zł.

W wolnej Polsce Ustawą Sejmową z 29 grudnia 1989 roku zmieniono nazwę państwa na Rzeczpospolitą Polskę i wprowadzono orła w koronie. Te elementy pojawiły się na banknotach o nominałach 100 000,
1 000 000  i 2 000 000 zł.

Częste dodrukowywanie nowych emisji pieniądza i wprowadzenie coraz wyższych nominałów świadczy niestety o postępującej w tamtym okresie inflacji.

1 stycznia 1995 roku przeprowadzono denominację złotego w relacji 10000 : 1. Wprowadzono bez żadnych obciążeń finansowych dla  ludności nowe banknoty o nominałach 10, 20, 50, 100 i 200 zł,  projektu Andrzeja Heidricha. Umieszczono na nich wizerunki książąt i królów Polski. Wykonano je na bardzo wysokim poziomie artystycznym
i technicznym, z użyciem najnowocześniejszych metod zabezpieczenia przed sfałszowaniem. Po raz pierwszy wykorzystano m.in. graficzne oznaczenie nominałów wykonane wypukłym drukiem, rozpoznawane przez niewidomych. Druk pierwotnie powierzono angielskiej wytwórni , po wstępnym nasyceniu rynku w nowe banknoty, produkcję przeniesiono do kraju.

Tradycja obiegu pieniądza papierowego w Polsce ma swoją bardzo bogatą, dwuwiekową historię. Szczególnym wydarzeniem w dziejach pieniądza papierowego w Polsce, a także w odniesieniu do historii powszechnej, jest wprowadzenie pamiątkowego banknotu kolekcjonerskiego z wizerunkiem Wielkiego Papieża Polaka Jana Pawła II.

Autor jest Wiceprezesem Zarządu Głównego  Polskiego Towarzystwa Numizmatycznego (PTN)