Pokaż/Ukryj opcje strony

Pieniądz i jego znaczenia

data publikacji: 4 Listopada 2015

autor: dr Paweł Kowalewski, Instytut Ekonomiczny, Narodowy Bank Polski

Krótkie rozważania na temat pieniądza i jego znaczenia najlepiej jest rozpocząć od wątku historycznego. To właśnie za sprawą pieniądza ludzkość uczyniła milowy krok do przodu.

Wcześniej wszelkie rozliczenia odbywały się za pomocą bardzo niewygodnego handlu barterowego lub płacideł (były to najczęściej dobra o wartości użytkowej jak futra, skóry czy bydło, choć używano też dóbr takich jak np. muszle). Wymyślenie tego genialnego wynalazku przypisuje się Fenicjanom, choć mówiąc o dziejach pieniądza, nie sposób nie wspomnieć o roli Chin. To tam powstał pieniądz w papierowej postaci, a obecne młode pokolenie jest być może już ostatnim, które załapało się na jego stosowanie. Wiele wskazuje, że pieniądz papierowy będzie cały czas wypierany przez pieniądz elektroniczny. A to wszystko za sprawą między innymi naszych północnych sąsiadów, ze Szwecji. W ogóle trudno jest mówić o historii pieniądza w Europie bez wspomnienia Szwecji. Ale o tym w dalszej części tego tekstu.

Czym jest zatem ten magiczny wynalazek, który zrewolucjonizował dzieje ludzkości? Jest on środkiem, za pomocą którego dokonujemy wszelakich transakcji. A więc środkiem płatniczym. Ekonomiści wyróżniają przynajmniej trzy podstawowe funkcje pieniądza: środek cyrkulacji, środek tezauryzacji oraz miernik wartości. Przyjrzyjmy się zatem każdej z nich.

Środek cyrkulacji 

Za pomocą pieniądza możemy nabywać dobra i usługi. Innymi słowy, za pomocą pieniądza towar zmienia właściciela. Nabywca płaci właścicielowi (wykonawcy) danego towaru (usługi) cenę wyrażoną w jednostkach danego pieniądza. Mogą to być polskie złote, dolary amerykańskie, funty brytyjskie, euro czy jakikolwiek inny pieniądz zagraniczny, na zastosowanie którego godzą się strony biorące udział w transakcji. Warto zauważyć, że za pomocą pieniądza można kupić też inny pieniądz. Aby dokonać takiej transakcji wystarczy udać się do najbliższego kantoru lub banku, gdzie za odpowiedni i wcześniej ustalony przelicznik można nabyć albo sprzedać polskie złote. Może najlepiej opisywaną tutaj funkcję oddaje inne określenie, a mianowicie - środek płatniczy.

Środek tezauryzacji (inaczej: przechowywania wartości)

Pieniądz umożliwia nam bogacenie się, a tezauryzacja sprowadza się do przysłowiowego wrzucania pieniądza do znanej wszystkim z dzieciństwa skarbonki najczęściej w postaci świnki. Kiedy nasza skarbonka się już zapełni, stajemy wówczas przed wyborem: możemy zaoszczędzone pieniądze wydać albo zainwestować, tak aby się one pomnażały. Jeżeli zdecydujemy się na to drugie rozwiązanie, to zaoszczędzone pieniądze można dać na lokatę, nabyć obligacje albo akcje. Zakładając lokatę w banku mamy pewny zysk. Jest on jednak stosunkowo niewielki (zwłaszcza teraz). Z kolei zakup akcji może przynieść znacznie wyższy zysk, ale taka inwestycja obarczona jest większym ryzykiem. Nabywając je można dużo zyskać, ale też i dużo stracić. Innymi słowy, większy zysk jest z reguły połączony z większym ryzykiem, nawet z całkowitą utratą naszych oszczędności).

Miernik wartości

Każde dobro czy usługa ma swoją cenę. Pieniądz pozwala nam zdefiniować to, za ile jego jednostek możemy nabyć (albo zaoferować) dane dobro albo usługę. Swoją cenę ma także sam pieniądz. Brzmi to paradoksalnie. Jak środek do wyznaczania ceny towarów i usług może mieć swoją własną cenę? To jakby ciśnieniomierz miał swoje ciśnienie, a termometr swoją temperaturę. A jednak. Bo, aby nabyć jedno euro, czy jednego dolara w kantorze lub banku, musimy dokonać transakcji według przelicznika wyrażonego w polskim złotym. Chodzi oczywiście o kurs walutowy.

Najstarszy banknot na świecie z Chin (zdjęcie pochodzi z Financial Markets Forecasting & Analysis)

Pieniądz odgrywa szereg jeszcze innych funkcji, często określanych mianem funkcji społecznych, np. może motywować do cięższej pracy. Pieniądz jest też często obok flagi, hymnu i godła najważniejszym sposobem wyrażania tożsamości narodowej. Niemal wszystkie nowo rodzące się kraje zaczynają swój niezależny byt od emisji własnego pieniądza. Na banknotach pojawiają się najczęściej osoby, które miały duży wpływ na historię danego kraju. A więc pieniądz krajowy może być źródłem dumy narodowej, podobnie jak wspomniany hymn czy flaga. Wyjątkiem jest euro, na banknotach którego pojawiające się okna i mosty na banknotach mają symbolizować otwartość na współpracę krajów wchodzących w skład strefy euro.

Pieniądz jest też wyznacznikiem zakresu możliwości nabywczych człowieka. Rzecz w tym, że zarobiony czy zaoszczędzony pieniądz nie zawsze da się wydać w taki sposób w jaki jego właściciel by sobie tego życzył. Dla czytelników pamiętających okres sprzed 1989 r. nie trzeba tego zagadnienia specjalnie przybliżać. Chodzi o tzw. szeroko rozumianą reglamentację narzuconą przez państwo, czyli całą siatkę ograniczeń krępujących swobodne posługiwanie się pieniądzem. Warto jednak pamiętać, że tego typu reglamentacja nie jest cechą zarezerwowaną wyłącznie dla gospodarek nakazowo rozdzielczych, wynika bowiem z konieczności dbania o bezpieczny obieg pieniądza. Reglamentacja dewizowa była i de facto ciągle istnieje (choć ukrywa się pod nazwą norm ostrożnościowych). Na tle innych krajów świata, Polska obecnie stosuje naprawdę niewiele tego typu ograniczeń. Niemniej warto pamiętać, że nie wolno z Polski wywieźć więcej niż równowartość 10000 euro (a więc ok. 42 tysięcy złotych) w gotówce. Można je natomiast przetransferować za pośrednictwem banku.

Pieniądz jest też swoistego rodzaju termometrem mierzącym kondycję gospodarki. Tak jak w przypadku chorego, gdy rośnie słupek rtęci, tak gwałtowny wzrost cen może być objawem chorej gospodarki. Zepsuty pieniądz może wręcz zniszczyć nawet najsilniejszą gospodarkę. Dzieje się tak za sprawą wysokiej inflacji, czyli szybkiej utraty wartości pieniądza. Wysoką inflację wywołuje najczęściej zła polityka monetarna. Ale nie zawsze. Dodruk pieniądza może pochodzić z nieautoryzowanego źródła. Chodzi oczywiście o fałszowanie pieniądza. Znane są w dziejach historii przypadki, że agresor za sprawą sfałszowanego pieniądza wyrządzał u ofiary większe szkody niż jego dywizje wojskowe. Warto tutaj wspomnieć o lękach rządu brytyjskiego, kiedy wyszło na jaw, że III Rzesza doszła niemal do perfekcji w fałszowaniu funta brytyjskiego. Reasumując, istnieje prosta zasada: silna gospodarka idzie w parze z silnym pieniądzem.

Najstarszy banknot wyemitowany na kontynencie europejskim (zdjęcie pochodzi z Financial Markets Forecasting & Analysis)

Jak już wspomniałem, opisywany tutaj pieniądz przybierał na przestrzeni wieków różne postaci. Od monet, poprzez banknoty, kończąc na zapisie elektronicznym. Obecnie jesteśmy świadkami przełomu, za sprawą którego obserwujemy zmierzch gotówki. Rodzi się dominacja pieniądza elektronicznego. Z takim wnioskiem trzeba jednak trochę uważać. Wycieczka na przykład po ulicach Sztokholmu może przemawiać za zmierzchem gotówki. Ale z kolei po krótkim pobycie w Niemczech można dojść do zgoła innego wniosku. A więc co kraj, to obyczaj.

To, z jaką formą pieniądza spotkamy się w danym kraju, zależy od wielu czynników. Począwszy od historycznych, kulturowych, społecznych, prawnych, a także nominałów znajdujących się w obiegu banknotów. Polska jest przykładem kraju posiadającego środki płatnicze o stosunkowo niskim nominale. Największym jest już i tak coraz rzadziej spotykany banknot o nominale 200 złotych (czyli niespełna 50 euro, albo ok. 58 dolarów). Podobnie jest w Wielkiej Brytanii, gdzie najwyższy nominał stanowi banknot o wartości 50 funtów (czyli niespełna 300 złotych). Z kolei w Singapurze znajduje się jeszcze w obiegu banknot o nominale 10000 singapurskich dolarów, który stanowi wartość prawie 27 tysięcy złotych (!). Drugim banknotem o największym nominale jest banknot o nominale 1000 franków szwajcarskich (stanowiący równowartość ok. 4000 złotych).

Wysokość nominału banknotów może, ale nie musi być jedynym wyznacznikiem tego, jaka forma płatności jest preferowana w danym kraju. Z zamiłowania do gotówki słyną wspomniani już Niemcy. Zdarza się, że w małych miejscowościach można nabyć za gotówkę nawet samochód. Banknot o dość wysokim nominale 500 euro to najprawdopodobniej pamiątka po niemieckim banknocie 1000 marek (równowartość prawie 500 euro). Mimo, że banknoty euro będą niedługo obchodzić swoje czternaste urodziny, nadal wielu starszych Niemców – o czym często rozpisują się niemieckie gazety - trzyma swoje oszczędności w 1000 markowych banknotach.

O ile Niemcy są znani ze swojego konserwatyzmu w sprawach stosowania pieniądza, to z kolei Szwedzi mają najwyraźniej skłonności do innowacji. Nie dość, że byli twórcami pierwszego banku centralnego na świecie, to jeszcze jako pierwsi w Europie zaczęli stosować pieniądz papierowy. Pierwsze banknoty szwedzkie pojawiły się w 1661 r. I jak na pionierów przystało, dzisiaj Szwedzi propagują z kolei stosowanie pieniądza elektronicznego. Do tego stopnia, że w Sztokholmie coraz trudniej znaleźć bankomat. Płatności kartą są na porządku dziennym. A spadek zastosowania gotówki w tym kraju potwierdzają wszystkie najnowsze publikacje banku centralnego Szwecji.

Opisując funkcje oraz cechy pieniądza, najmniej uwagi poświęcono jego cenie. Jak wycenić pieniądz? Istnieje wiele sposób umożliwiających nam wycenę pieniądza. Wspomniany kurs walutowy jest jedynie jednym z nich. Z tej racji, że cena pieniądza bez wątpienia należy nie tylko do najważniejszych pojęć w ekonomii, ale wpływa także na nasze codzienne życie, jej poświęcimy kolejne artykuły.