Pokaż/Ukryj opcje strony

Lekcja ekonomii z wyspy Yap

data publikacji: 9 Listopada 2016

autor: Anna Brzyska (NBPortal.pl)

Kamienny pieniądz rai we wsi Gachparna wyspie Yap

Archipelag wysp Pacyfiku powszechnie kojarzy się z rajskimi plażami, przepięknymi rafami koralowymi i jedyną w swoim rodzaju fauną i florą. To, co stanowi o wyjątkowym charakterze tej części świata to także kultura i tradycje kultywowane od wieków przez miejscową ludność. Społeczności rozsiane na wyspach archipelagu wykształciły nie tylko własne, unikatowe formy pieniądza, ale również rozwinęły zasady wymiany handlowej i rozliczeń, które – co do zasady – pozostają aktualne po dzień dzisiejszy.

Mapa wyspy Yap, autor: Aotearoa. źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC-BY-SA 3.0Ojczyzną niezwykle oryginalnego systemu pieniężnego jest archipelag wysp Yap , położony w zachodniej części Oceanu Spokojnego (aktualnie należący do Skonfederowanych Stanów Mikronezji). Państwo Yap jest rozrzucone na ponad 130 wysepkach, ale aż 84% jego terytorium stanowi główna wyspa, nazywana także Yapem Właściwym. Wyspa ta zajmuje powierzchnię zaledwie ok. 100 km2 i jest zamieszkiwana przez nieco ponad 11 tys. osób. Ta niewielka część archipelagu wysp Pacyfiku stała się ojczyzną olbrzymich kamiennych pieniędzy, czyli słynnych „rai” (w niektórych przekładach znanych również jako „fei”). Początkowo charakterystyczne okrągłe dyski z otworami w środku miały mniejsze rozmiary i średnicę kilku, kilkunastu centymetrów, jednak na przestrzeni wieków waluta Yap stała się największym i najcięższym pieniądzem świata. Waga tych olbrzymich „monet” przekraczała 7 ton, a średnica osiągała nawet 4 m! Z powodu problemów z transportem tak nieporęcznych środków płatniczych, lokalna społeczność wymyśliła własny system rozliczania transakcji i zarządzania „gotówką” bez konieczności przenoszenia pieniędzy z miejsca na miejsce. W ten sposób, ludność żyjąca na dalekim Pacyfiku stworzyła podwaliny znanego nam dziś systemu rozliczeń bezgotówkowych.

Badania kamiennego pieniądza wyspy Yap dostarczyły współczesnym ekonomistom i historykom wielu cennych informacji. Według części źródeł istnieją dowody na to, że wapień, z którego wykonany był kamienny pieniądz, wydobywano w Palau już ok. 500 r. n.e., a bardziej powszechne korzystanie z surowca rozpoczęło się między XI a XV stuleciem. Miejscowe legendy i mity rzucają na sprawę jeszcze inne światło i genezę wydobycia umiejscawiają już w czasach starożytnych. Zgodnie z miejscowymi podaniami, żeglarze z wyspy Yap, dowodzeni przez wojownika o imieniu Anagumang, wypłynęli na połów ryb, zagubili się po drodze i przypadkiem wylądowali na wyspie Palau (tj. ok. 450 km od Yap). Na nowo odkrytym lądzie mieli okazję podziwiać niezwykłe wapienne struktury skalne. Były to, rozpoznane później przez geologów, skały z aragonitu i krystalicznego kalcytu. Najpierw Anagumang nakazał ludziom, by powycinali kawałki kamienia w kształcie ryby. Słowo to w języku mieszkańców Yap brzmi „rai”, stąd nazwa późniejszych krążków. Ostatecznie, dla ułatwienia transportu, Anagumang polecił nadać kamieniom okrągłą formę przypominającą księżyc z wydrążonym otworem w środku. Dzięki temu można je było łatwiej przenosić na długich drewnianych kłodach.

Choć legendy dotyczące cennych wapieni z wyspy Palau odwołują się do czasów starożytnych, to jednak kamienne okręgi powszechnie wykorzystywano jako środki płatnicze najprawdopodobniej dopiero od początku XVIII w. Te szacunki potwierdzają także wykopaliska archeologiczne. Przybysze z Zachodu po raz pierwszy zetknęli się z kamiennym pieniądzem Pacyfiku w 1843 r., kiedy to moneta o średnicy ok. 61 cm została podarowana przez wodza wyspy Palau wodzowi Yap.

Jeszcze przed odkryciem tych terenów przez Europejczyków i Amerykanów, grupa wysp Yap stanowiła ważny ośrodek handlowy na Pacyfiku. Kamienne rai przyjęły się szczególnie w rozliczeniach dużych transakcji. Miejscowa społeczność traktowała je z nabożnym szacunkiem, gdyż jako przedmioty wysokiej wartości stanowiły symbol prestiżu i bogactwa. Kamienne dyski robiły wrażenie nie tylko swoją wielkością, masą i teksturą, ale również oryginalną połyskującą barwą: występowały najczęściej w odcieniach żółtego, białego lub brązowego. W razie potrzeby „monety” przenoszono z miejsca na miejsce przy pomocy kłody przekładanej przez otwór kamiennego kręgu. Do transportu mniejszych egzemplarzy zazwyczaj wystarczyło dwóch mężczyzn, jednak największe z nich wymagały zaangażowania nawet całej grupy najsilniejszych mieszkańców wioski. W dawnych czasach (a w niektórych przypadkach także i dziś), kamienne pieniądze były wykorzystywane do finansowania najważniejszych inwestycji: od zakupu gruntów aż po kupowanie sojuszników i…żon.

Pierwotnie kamień wydobywano przy pomocy muszli (!) i prymitywnych narzędzi kamiennych, co wiązało się z nie lada wysiłkiem. Transport trwał co najmniej tydzień i za każdym razem narażony był na ryzyko zatonięć i wypadków. Odległość między Yap i Palau pokonywano najczęściej na wielkich, choć zawodnych bambusowych tratwach i prostych łodziach. W drodze powrotnej ciężki i cenny ładunek przewożono podwójnymi kajakami, kamienne dyski zazwyczaj podtrzymywała kłoda przełożona przez otwór monety. Zważywszy na liczne trudności, z jakimi wiązała się taka wyprawa, wartość rai zależała nie tylko od ich średnicy i jakości wykonania, ale decydowała o tym także liczba żeglarzy, którzy…. zginęli w czasie transportu. Im więcej osób straciło życie w czasie wyprawy z Palau, tym wyższą wartość przypisywano pieniądzu. Co ciekawe, nawet jeśli rai zatonął w czasie transportu, miejscowi wcale nie uważali, by to w jakimś stopniu umniejszało wartość takiej „monety”. Wystarczyła im sama wiedza, gdzie kamienny dysk się znajdował i w jakich okolicznościach zatonął, by mógł być przez całe lata uznawany za tak samo wartościowy jak ten, który leżał obok ich domu. Ze względu na wymiary i ciężar, większość kamiennych pieniędzy Yap „deponowano” przed chatami wzdłuż wioskowych dróg. Ilość „monet” widocznych w okolicach domostwa świadczyła zawsze o zamożności i wypłacalności ich właściciela. Do dnia dzisiejszego na wyspie Yap kamienne rai traktowane są jako zabezpieczenie pod zastaw długów i wszelkich form materialnego zadośćuczynienia.

Kamienne pieniądze z wyspy Yap. Drewniane kłody umieszczone w otworach „monet” służą do ich przenoszenia, 1904 r. Źródło: Caroline Furness Jayne "String Figures and How To Make Them" (Wikimedia Commons; domena publiczna)

Kamienne pieniądze z wyspy Yap. Drewniane kłody umieszczone w otworach „monet” służą do ich przenoszenia, 1904 r.
Źródło: Caroline Furness Jayne "String Figures and How To Make Them", Wikimedia Commons; licencja: PD.

Z kamiennymi pieniędzmi związana jest również ciekawa historia niejakiego Davida Deana O’Keefe – Amerykanina irlandzkiego pochodzenia – który przypadkiem wylądował u wybrzeży wyspy Yap w 1871 r. Najpierw miejscowi zaopiekowali się rozbitkiem, a następnie on sam rozwinął działalność handlową, polegającą na skupowaniu od tubylców miejscowych ozdób oraz kopry (cenionego na Zachodzie Europy miąższu orzechów kokosowych) w zamian za kamienne dyski przywożone z wyspy Palau. Zakupione towary O’Keefe sprzedawał następnie w Hongkongu. Dzięki wykorzystaniu odpowiednich metalowych narzędzi stosunkowo łatwo wycinał wielkie kamienne dyski, które następnie wymieniał u miejscowych wodzów Yap na znaczne ilości kopry. Do transportu wykorzystywał statki, a nie zawodne tratwy i kajaki. W ten sposób szybko zdominował handel koprem w regionie i żył dostatnio przez 30 lat swojego pobytu na wyspie, aż do śmierci w 1901 r. Choć sam O’Keefe dorobił się fortuny dzięki wykorzystaniu kamiennych rai jako środków płatniczych, to jednak swoją działalnością przyczynił się również do dewaluacji tej waluty. Ponieważ pozyskiwanie kamieni i formowanie ich w kamienne okręgi stało się łatwiejsze, a transport bezpieczniejszy, w rezultacie zaczęła spadać ich wartość „rynkowa”.

Z biegiem czasu, walki kolonialne między Niemcami, Hiszpanią, Japonią i Stanami Zjednoczonymi przerwały produkcję kamiennych pieniędzy w Palau. W 1919 r. Japończycy przejęli kontrolę nad wyspą Yap i pozostali tu aż do II wojny światowej. W tym okresie na wyspach Yap odnaleziono ponad 13 200 kamiennych kręgów różnej wielkości. W czasie wojny prawie połowa wszystkich kamiennych pieniędzy została utracona lub zniszczona, kamienie najczęściej wykorzystywano jako kotwice lub materiał budowlany. W 1945 r. wyspa Yap została zajęta przez siły amerykańskie, a dominującą walutą obiegową stał się dolar amerykański.

Obecnie kamienne pieniądze z wyspy Yap uchodzą za wartościowe eksponaty muzealne, niezmiennie też ceniona jest ich wartość handlowa i „numizmatyczna”. Te niezwykłe monety traktowane są jak skarb narodowy i prawnie chronione dziedzictwo kulturowe Mikronezji.

Kamienny pieniądz rai we wsi Gachparna wyspie Yap

Kamienny pieniądz rai we wsi Gachpar na wyspie Yap; fot. Eric Guinther, źródło: Wikimedia Commons (CC-BY-SA).

Jako ciekawostkę warto dodać, że przykład kamiennych pieniędzy rai został wykorzystany przez Miltona Friedmana. W jednym ze swych artykułów z 1991 r. amerykański ekonomista porównał system pieniężny Yap do XX – wiecznego systemu gold standard. Przypomniał, że w latach 1932-33 Bank Francji zwrócił się do Banku Rezerw Federalnych USA z prośbą o zamianę złożonych tam rezerw walutowych nominowanych w dolarach na złoto. Mechanizm symbolicznego przeniesienia prawa własności do złota (ekwiwalentu rezerwy dolarowej) bez fizycznego transportu kruszcowych sztabek przechowywanych w skarbcach FED, do złudzenia przypominał system znany z wyspy Yap. Inne podobieństwa dostrzec można w różnorodnych formach „wirtualnych” pieniędzy (np. bitcoin), w kartach płatniczych czy depozytach na rachunkach bankowych itd. W każdym z tych przypadków ważniejsze od fizycznego stanu posiadania jakiejś wartości jest dysponowanie prawnym i formalnym tytułem własności opartym na umowie społecznej.

Nietrudno zatem zauważyć analogie między płatnościami dokonywanymi na odległej wysepce Pacyfiku kilkaset lat temu a formą współczesnego pieniądza. Otóż wyobraźmy sobie, że mamy wielką kamienną płytę (czyli dużą ilość pieniędzy), która spoczywa niedaleko chaty (a więc jest zdeponowana na koncie bankowym). W przypadku transakcji handlowej lub dokonywania płatności za towar/usługę właściciel kamienia (dysponent pieniędzy na koncie) symbolicznie przekazuje kamień (pieniądze) drugiej osobie (czyli np. dokonuje elektronicznego przelewu gotówki na wybrane konto). Kamień pozostaje na miejscu, gdyż nie ma potrzeby przenoszenia go gdziekolwiek, skoro wiadomo, kto jest jego nowym właścicielem (podobnie przelew oznacza symboliczne przesunięcie określonej wartości cyfrowej, symbolizującej konkretną kwotę pieniędzy, z jednego konta na drugie, bez wymiany gotówkowej). Jak zatem widać, pomimo upływu kilkuset lat i wdrożenia wielu nowoczesnych technologii i narzędzi płatniczych, mechanizm regulowania należności znany z wyspy Yap stanowi niezmiennie wzór rozliczeń finansowych.