Pokaż/Ukryj opcje strony

Wskaźniki wolności gospodarczej

data publikacji: 2 Listopada 2010

autor: Szymon Chrupczalski

Wskaźniki wolności gospodarczej są próbą opisu i pomiaru podstawowych instytucji rynkowych, takich jak pieniądz, prawa własności czy handel, w poszczególnych krajach. Przypisana każdemu państwu liczbowa ocena pozwala porównywać poziom wolności gospodarczej między różnymi krajami oraz śledzić zmiany w czasie.

Najbardziej kompleksowe i najpopularniejsze wskaźniki opracowane zostały przez amerykańską Heritage Foundation oraz kanadyjski Fraser Institute. Istnieje też kilka wskaźników szczegółowych, badających wycinek wolności gospodarczej: raporty Doing Business Banku Światowego przedstawiają warunki prowadzenia działalności gospodarczej, wskaźniki opracowywane niezależnie przez World Economic Forum czy International Institute for Management Development opisują konkurencyjność gospodarek.

Indeks wolności gospodarczej (Index of Economic Freedom – IEF) publikowany jest przez Heritage Foundation wspólnie z „The Wall Street Journal” corocznie od 1995 roku, w 2010 roku obejmował 183 kraje na świecie. Indeks buduje się w oparciu o analizę kilkudziesięciu wskaźników gospodarczych pogrupowanych w 10 kategorii. Pomiarom z każdej przypisywana jest ocena od 0 do 100, gdzie 100 oznacza największy obszar wolności. Średnia ocen ze wszystkich kategorii tworzy ogólną ocenę wolności gospodarczej w badanym kraju i wyznacza podstawę do sporządzenia rankingu.

W 2010 roku Polska zajęła 69 miejsce na świecie (ex aequo z dwoma krajami), 33 w Europie i 24 spośród 27 państw członkowskich UE. Wykres 1 zawiera zestawienie wolności gospodarczej pod względem każdej kategorii w Polsce i na świecie.

Wykres 1. Porównanie wolności gospodarczej w Polsce i na świecie w 2009 roku


  Żródło: Heritage Foundation, 2008–2009.

Kategorie wolności gospodarczej wg IEF to:

1) wolność działalności gospodarczej – mierzy, ile rodzajów procedur i czasu potrzebnych jest do założenia firmy czy uzyskania koncesji, jaki jest koszt lub minimalny kapitał wymagany dla rozpoczęcia działalności i jakie są procedury bankructwa; w tej kategorii Polska plasuje się na 107 miejscu, poniżej średniej dla świata – założenie firmy trwało średnio 32 dni (na świecie 35), lecz zdobycie koncesji wymagało aż 18 procedur i 218 dni,

2) wolność handlu – dotyczy ceł, ograniczeń ilościowych i interwencji rządowych w handlu zagranicznym; obszar Unii Europejskiej ma ujednoliconą politykę handlu zagranicznego, średni poziom ceł dla UE wynosił 1,3% w 2008 roku, jednak obowiązują wysokie cła na niektóre produkty żywnościowe (np. ryż czy cukier) i przemysłowe, a kodeks celny UE jest skomplikowany i zawiera kilkadziesiąt tysięcy pozycji; Polska zajęła 13 miejsce na świecie ex aequo z innymi krajami Unii, 

3) obciążenia podatkowe; wysokość i ilość podatków znacznie różni się w krajach cieszących się dużą wolnością gospodarczą, np. w Bahrajnie, Kuwejcie czy Katarze podatki są znikome albo w ogóle ich nie ma, natomiast Dania i Szwecja plasują się na ostatnich miejscach rankingu pod względem wysokości obciążeń podatkowych; w Polsce najwyższa stawka podatkowa dla dochodów osobistych (PIT) wynosi 32%, podatek od dochodów przedsiębiorstw (CIT) jest liniowy i równa się 19%, maksymalna i najpowszechniejsza stawka podatku od wartości dodanej (VAT) to 22%, a oprócz tego istnieje kilkanaście innych, uciążliwych pod względem opłacania podatków; w sumie przychody z tytułu podatków stanowiły aż 33,5% PKB, co daje Polsce odległą, 102 pozycję w rankingu,

 

4) wydatki rządu – stosunek wydatków, konsumpcji i transferów dokonywanych przez rząd do wielkości PKB; w naszym kraju, wliczając konsumpcję i płatności transferowe (np. ubezpieczenia społeczne), są one wysokie i w sumie stanowiły 42,1%PKB; z powodu dużego wpływu rządu na gospodarkę oraz powolnej prywatyzacji Polska znalazła się dopiero na 142 miejscu w świecie,

5) polityka monetarna – mierzy poziom inflacji oraz bada, czy w kraju istnieje kontrola cen; inflację w Polsce opisuje się jako niską, wzrost cen w latach 2006–2008 wynosił przeciętnie 3,5% rocznie, a polityka banku centralnego zdaje się przewidywalna; część cen nie jest jednak rynkowa, m.in. w ramach wspólnej polityki rolnej UE subsydiuje się produkty rolne, reguluje ceny energii czy lekarstw, rząd kontroluje wysokość czynszów itp.; Polska uplasowała się ex aequo na 29 miejscu w rankingu,

6) inwestycje zagraniczne – mierzy swobodę przepływu i inwestowania zagranicznego kapitału, brak restrykcji oznacza maksymalną ocenę; polski i zagraniczny kapitał traktuje się jednakowo, możliwy jest 100-procentowy udział kapitału zagranicznego w inwestycjach; wolność inwestycji ograniczają jednak duża liczba wymaganych koncesji, niejasne przepisy i biurokracja; możliwość zakupu nieruchomości przez obcokrajowców jest ograniczona; w efekcie Polska zajęła 58 miejsce w świecie,

7) sektor finansowy – mierzy bezpieczeństwo systemu bankowego i niezależność od rządu; w polskim sektorze bankowym 90% kapitału należy do banków prywatnych, z czego 2/3 to banki zagraniczne; punkty w rankingu zostały odjęte za kontrolę rządu nad największą firmę ubezpieczeniową i dwoma bankami, w sumie dało to Polsce 38 pozycję,

8) prawa własności – im lepsza ochrona zapewniania jest własności prywatnej i mniej możliwości wywłaszczenia, tym wyższa przyznana ocena; z powodu powolnego działania sądów oraz niespodziewanych zmian w przepisach Polska została sklasyfikowana ex aequo na 53 pozycji,

9) poziom korupcji; korupcja w naszym kraju postrzegana jest jako znacząca i jedna z najwyższych w UE, pod względem uczciwości instytucji państwowych Polska zajęła 58 miejsce na świecie,

10) rynek pracy – bada regulacje dotyczące płacy minimalnej, czasu pracy, zwolnień, obowiązkowych okresów wymówień i odpraw; rynek pracy w Polsce jest silnie regulowany, pozapłacowe koszty zatrudnienia są wysokie (obowiązkowe składki na ubezpieczenia społeczne), a zwolnienie pracownika czasochłonne, znalazła się więc ona ex aequo na 86 miejscu w rankingu.

Wykres 2 obrazuje poziom wolności gospodarczej w Polsce i na świecie od 1995 roku.

Wykres 2. Wolność gospodarcza w Polsce i na świecie w latach 1995–2010


Źródło: Heritage Foundation, 2010.

 

Średni wskaźnik wolności gospodarczej w Polsce zbliżony jest do przeciętnego światowego poziomu, jednak w porównaniu z krajami UE kraj nasz plasuje się na końcu listy.

Wspomniany Fraser Institute (wraz z Cato Institute) corocznie tworzy ranking wolności gospodarczej na świecie i od 1996 roku publikuje go w raporcie Economic Freedom of the World (EFW), opierając się na danych sięgających 1970 roku. W roku 2009 raport uwzględniał 141 krajów, opisanych za pomocą 42 wskaźników ekonomicznych pogrupowanych w 5 kategorii zbliżonych do tych używanych przez Heritage Foundation:

  1. wielkość rządu – wydatki, podatki i państwowe przedsiębiorstwa,
  2. system prawny i pewność prawa własności,
  3. dostęp do dobrego pieniądza,
  4.  wolność handlu międzynarodowego,
  5. regulacje kredytów, rynku pracy i działalności gospodarczej.

Każdemu ze wskaźników przypisywana jest ocena od 0 do 10, gdzie 10 oznacza najszerszy obszar wolności.

Według Fraser Institute obszar wolności gospodarczej na świecie powiększył się w ostatnich trzech dekadach, w 1980 średni wskaźnik wynosił 5,55 pkt., w 2007 już 6,70 pkt. Na 103 kraje badane w 1980 roku 92 poprawiły swój wynik.

Polska w rankingu z 2009 roku zajęła 74 miejsce na świecie, spośród państw UE wyprzedzając tylko Bułgarię. Wykres 3 przedstawia rozwój wolności gospodarczej w Polsce w poszczególnych kategoriach od 1990 roku.

 Wykres 3. Składowe wolności gospodarczej w Polsce w latach 1990–2007


Źródło: Fraser Institute, 2009.

W Polsce od 1990 roku rośnie obszar wolności, lecz są to zmiany na ogół wolniejsze niż w pozostałych krajach Europy Środkowej. Najlepiej wypada nasza polityka monetarna, najgorzej ingerencja rządu w gospodarkę oraz system prawny.

 

W rankingu Doing Business kraje na świecie uszeregowane są od najbardziej sprzyjającego prowadzeniu działalności gospodarczej, po stwarzający najgorsze warunki. Wskaźnik bierze pod uwagę średnią ocenę spośród 10 obszarów prowadzenia biznesu: założenia firmy, zdobycia pozwoleń na budowę, zatrudniania pracowników, nabycia nieruchomości, uzyskania kredytu, ochrony inwestorów, płacenia podatków, handlu zagranicznego, dochodzenia praw z umowy, zakończenia działalności (bankructwa).

Tabela 1 zestawia czołówkę najbardziej wolnych gospodarczo krajów na świecie oraz Polskę według trzech różnych wskaźników.

Tabela 1. Polska na tle państw o największej wolności gospodarczej na świecie


Źródło: Bank Światowy, Fraser Institute, Heritage Foundation.

 Wyżej wymienione World Economic Forum oraz International Institute for Management Development, niezależne szwajcarskie organizacje non-profit, co rok tworzą bardzo złożone (oparte o kilkaset kryteriów) raporty konkurencyjności gospodarek na świecie. Badane są czynniki zapewniające długookresowy wzrost gospodarczy, m.in. system prawny, polityka rządu, infrastruktura, edukacja, stan ochrony zdrowia, innowacyjność itp. Tabela 2 zawiera porównanie najbardziej konkurencyjnych gospodarek i pokazuje miejsce Polski w zestawieniu.

Tabela 2. Najbardziej konkurencyjne gospodarki świata w 2010 roku


Źródło: World Economic Forum, International Institute for Management Development.

Duże rozbieżności w powyższych rankingach, m.in. dopiero 11 pozycja Hongkongu w indeksie World Economic Forum, wynikają z odmiennej metodologii badań: The Global Competitiveness Index uwzględniał 133 kraje i oprócz danych statystycznych oparty był na ankietach skierowanych do przedsiębiorców, natomiast The World Competitiveness Scoreboard rozpatrywał tylko 58 wybranych krajów.

Żaden ze wskaźników wolności gospodarczej nie jest doskonały, nie sposób też uniknąć błędów w zbieraniu danych statystycznych. Indeksy stwarzają jednak możliwości porównania zmian zachodzących w poszczególnych krajach świata i stanowią cenną wskazówkę dla inwestorów.