Pokaż/Ukryj opcje strony

Rodzaje rynkowego ryzyka i jego pomiar

data publikacji: 4 Czerwca 2010

autor: Przemysław Leszek

Dokładne i niezawodne prognozowanie większości zjawisk społecznych leży poza zasiągiem jakiejkolwiek teorii. Dlatego niepewność, będąca koniecznym składnikiem systemu gospodarczego, towarzyszy aktywności wszystkich uczestników rynku. Niemniej jednak, przedsiębiorców dotyka ona w sposób szczególny: zarówno szansa osiągnięcia zysku, jak też ryzyko poniesienia porażki to bezpośrednie rezultaty jej istnienia. Pierwszym krokiem na drodze do ekonomicznego sukcesu jest rozpoznanie i zrozumienie zagrożeń, które skrywa rynkowa przyszłość.

Na gruncie ekonomii przyjęła się definicja stanowiąca, że ryzyko to rodzaj prawdopodobieństwa, które – w przeciwieństwie do niepewności – poddaje się szacunkom matematycznym, dzięki czemu można je precyzyjnie wyznaczyć (na przykład ryzyko wypadnięcia orła w rzucie monetą). Praktycy życia gospodarczego także posługują się tym terminem, ale często w nieco odmiennym rozumieniu, nadając mu dodatkowo pejoratywny wydźwięk. Mają bowiem na myśli potencjalną stratę – bądź bardziej ogólnie – efekt gospodarowania niezgodny z ich oczekiwaniami, nie zaś sam charakter prawdopodobieństwa, z jakim to zdarzenie (strata) może wystąpić. Sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że w obu przypadkach termin ryzyko odnosi się do zdarzeń przyszłych, których zaistnienie nie jest z góry przesądzone.

Zgodnie z powyższymi ustaleniami, jeśli na przykład hazardzista postawi pieniądze na wypadnięcie orła, wówczas może myśleć o ryzyku ryzyka wyrzucenia reszki (gdyż zdarzenie „wyrzucenie reszki" oznacza dla niego stratę, której prawdopodobieństwo da się wyznaczyć). Natomiast w sytuacji, w której hazardzista idzie o zakład, że Adam Małysz w przyszłym sezonie wygra z Simonem Ammannem w klasyfikacji skoczków narciarskich, może rozważać niepewność ryzyka zwycięstwa Ammanna (ponieważ zdarzenie „zwycięstwo Ammanna" oznacza dla niego stratę, której prawdopodobieństwa nie sposób wyznaczyć).

Poniżej przedstawiono popularny wśród praktyków gospodarczych podział ryzyka ze względu na kształtujące je czynniki – na ryzyko systematyczne (rynkowe, podstawowe, makroekonomiczne) oraz ryzyko specyficzne (niesystematyczne, indywidualne, mikroekonomiczne). Należy jednak pamiętać, że ryzyko rozpatrywane w tym kontekście oznacza możliwość poniesienia straty w przyszłości, ale prawdopodobieństwo tej straty zazwyczaj nie poddaje się matematycznym szacunkom.

Ryzyko specyficzne ma indywidualny charakter i – niejako tkwiąc w określonym przedsięwzięciu – ściśle wiąże się ze swoistą działalnością gospodarczą konkretnej osoby czy firmy, z decyzjami podejmowanymi przez podmioty. W takiej mierze, w jakiej ryzyko faktycznie łączy się z obszarem decyzyjnym danego przedsiębiorcy, jest ono od niego zależne i może być przez niego kontrolowane. Ryzyko specyficzne towarzyszy, przykładowo, wprowadzaniu nowej marki bądź produktu, decyzji o ekspansji firmy na inne rynki, wyborowi partnera biznesowego, inwestycjom w dane papiery wartościowe czy czynnościom w ramach zwykłej działalności operacyjnej. Ekonomiści oraz specjaliści od zarządzania opracowali szereg metod i procedur, których stosowanie umożliwia – w określonych warunkach – częściową redukcję ryzyka specyficznego (na przykład poprzez dywersyfikację portfela akcji).

Ryzyko systematyczne, czyli rynkowe, w odróżnieniu od specyficznego, spowodowane jest czynnikami ogólnogospodarczymi, które kształtują makro-otoczenie przedsiębiorców. Chociaż bodźce te – na przykład fluktuacje łącznego (globalnego) popytu (ryzyko recesji) – mogą mieć decydujące znaczenie dla losów poszczególnych przedsięwzięć gospodarczych, kształtują się w sposób niezależny od woli i działań pojedynczych podmiotów. Wobec tego, że przedsiębiorcy nie sprawują nad nimi żadnej kontroli, i ze względu na to, że nierzadko wpływają one na wyniki większości uczestników rynku, ryzyka systematycznego nie można wyeliminować w sposób, w jaki pozwalają na to metody stosowane wobec ryzyka specyficznego. Przykładowo, w sytuacji ostrej recesji gospodarczej – gdy w rezultacie spadku globalnego popytu przedsiębiorstwa zmuszone są do ograniczania produkcji i obniżania cen, a na rynku finansowym zdecydowana większość akcji traci na wartości – dywersyfikacja portfela lub oferty sprzedażowej nie pozwoli uniknąć strat. Z drugiej strony, przezorny przedsiębiorca może uwzględnić w swoim planie taką ewentualność i – wiedząc, że niektóre ze strat są nieuniknione – przemienić je w koszt działalności gospodarczej, na przykład tworząc zawczasu specjalny fundusz awaryjny.

Próba bezpośredniej identyfikacji ryzyka specyficznego i systematycznego w konkretnych sytuacjach rynkowych natychmiast ujawnia, że niemal każdy przejaw aktywności gospodarczej jest równocześnie związany z obydwiema jego postaciami.

 

 

Ryzyko rynkowe najczęściej łączy się ze wspomnianą zmiennością globalnego popytu (ryzyko recesji), kursu walutowego (ryzyko kursowe), siły nabywczej pieniądza (ryzyko inflacji), stopy procentowej (ryzyko stopy procentowej), sytuacji polityczno-prawnej (ryzyko polityczne).

Ryzyko kursowe – dotyczy transakcji międzynarodowych i wiąże się z możliwością poniesienia straty w wyniku różnic kursowych, będących efektem nieprzewidzianych zmian kursu walutowego (wzajemnej relacji cenowej różnych walut), pomiędzy chwilą powstania należności (zobowiązania) oraz momentem faktycznego rozliczenia tej transakcji. Zmienność kursu walutowego bezpośrednio dotyka importerów i eksporterów, ale także wszystkich, którzy posiadają aktywa i instrumenty finansowe denominowane w walutach obcych, na przykład kredyty walutowe czy akcje zagranicznych przedsiębiorstw.

Ryzyko inflacji – oznacza ryzyko poniesienia strat w związku ze wzrostem kosztów transakcyjnych spowodowanym ucieczką od pieniądza i koniecznością bezustannej aktualizacji cen oraz na skutek spadku realnej wartości niektórych wierzytelności (straty pożyczkodawców), drenażu fiskalnego (nominalny wzrost dochodów może oznaczać przekroczenie kolejnego progu podatkowego) albo w wyniku destabilizacji rynku instrumentów finansowych i trudności z prowadzeniem rachunku ekonomicznego.

Ryzyko stopy procentowej – dotyczy możliwości poniesienia strat w efekcie niestabilności wartości instrumentów finansowych opartych na stopie procentowej. Jeżeli bank centralny podnosi stopę procentową, wówczas wzrasta oprocentowanie kredytów bankowych, co skutkuje zwiększonym kosztem obsługi kredytu, czyli wyższymi odsetkami płaconymi przez firmę. Wysokość stopy procentowej może również wpływać na wartość akcji i obligacji.

Ryzyko polityczne (kraju) – wiąże się z możliwością poniesienia strat w wyniku nieprzewidywalnych zmian na rynku wywołanych aktywnością państwa i urzędników (nowe regulacje prawne, zaangażowanie się rządu w konflikt zbrojny, ujawnienie skandalu polityczno-gospodarczego itd.). Państwo – pozostając monopolistą w wielu obszarach życia społeczno-gospodarczego, a dysponując przy tym znaczącą siłą nabywczą oraz władzą ustawodawczą i wykonawczą – bezpośrednio i pośrednio wpływa na sposób funkcjonowania rynku. Zwiększenie obciążeń podatkowych lub wprowadzenie kontroli cen czy też innych regulacji gospodarczych – zwłaszcza, gdy działania te nie zostały zasygnalizowane z odpowiednim wyprzedzeniem – dla wielu firm oznacza straty kończące się nawet bankructwem.

W dynamicznie zmieniającym się świecie osoba prowadząca działalność gospodarczą musi zmagać się wciąż z nowymi sytuacjami związanymi z niepewnością kształtowania się koniunktury, niepewnością parametrów rynkowych, z nieprzewidywalnym zachowaniem konkurenta, partnera biznesowego czy urzędnika państwowego. Jej sukces lub porażka zależy całkowicie od rezultatu tych zmagań. Teoria ekonomii oraz nauki o zarządzaniu pozwala na identyfikację czynników mogących mieć wpływ na zakres ryzyka i niepewności i nierzadko ułatwia opracowanie optymalnych strategii dla określonych sytuacji decyzyjnych.