Pokaż/Ukryj opcje strony

Prawo malejących przychodów

data publikacji: 19 Października 2010

autor: Marcin Zieliński

Chcąc wytworzyć dobro konsumpcyjne, człowiek musi wykorzystać rzadkie komplementarne czynniki produkcji. Czynniki komplementarne to takie, które wzajemnie się dopełniają, czyli muszą zostać razem wykorzystane w procesie produkcji – nie można ich sobą zastąpić.

Ludzie, dążąc do zaspokojenia jak największej liczby swoich potrzeb, starają się pożytkować czynniki komplementarne w sposób optymalny. To, kiedy optimum zostanie osiągnięte, opisuje prawo przychodów. Głosi ono, że stopniowy wzrost nakładów jednego czynnika komplementarnego przy założeniu niezmienionych nakładów pozostałych czynników spowoduje najpierw wzrost, a potem spadek przeciętnego produktu. Optimum to sytuacja, w której produkt przeciętny jest największy.

Prawo malejących przychodów możemy zobrazować na przykładzie właściciela pola, który najmuje ludzi do jego uprawy. Początkowo zatrudnienie kolejnych osób okazuje się opłacalne: pole jest duże, więc nikt nikomu nie przeszkadza, każdy z pracowników pilnuje, czy pozostali dobrze obsiali przydzielony im fragment ziemi itd. W pewnym momencie jednak nie opłaca się zatrudniać następnego człowieka. Jest ich już tak dużo, że podczas pracy wpadają na siebie, przeszkadzając sobie nawzajem. Sytuację przedstawia poniższa tabela.

Tabela 1. Przykładowy wpływ zmiany zatrudnienia na wielkość produktu

Ziemia (A)
Praca (B)
Produkt całkowity Produkt przeciętny
Produkt krańcowy
1 0 0 0 0
1 1 4 4 4
1 2 10 5 6
1 3 18 6 8
1 4 30 7,5 12
1 5 40 8 10
1 6 45 7,5 5
1 7 49 7 4


Zasób czynnika A nie zmienia się. Natomiast nakłady czynnika B podlegają modyfikacjom. Początkowo zwiększanie nakładów czynnika B prowadzi do wzrostu zarówno produktu krańcowego (produkt krańcowy jest równy wzrostowi produktu całkowitego na skutek zwiększenia nakładów czynnika produkcji), jak i przeciętnego. Dzieje się tak jednak tylko do pewnego momentu. Chociaż później produkt całkowity dalej rośnie, to produkt przeciętny maleje. Należy też zauważyć, że produkt krańcowy osiąga maksimum wcześniej niż produkt przeciętny. Produkt przeciętny rośnie, dopóki jest mniejszy od produktu krańcowego. Kiedy produkt krańcowy jest większy od produktu przeciętnego, to ten ostatni maleje.

Prawo owo jest uniwersalne i dotyczy wszystkich rzadkich czynników produkcji. Produkt przeciętny nie może rosnąć w nieskończoność. W takiej sytuacji moglibyśmy zwiększać produkcję przez zwiększanie nakładów tylko jednego czynnika B. Wówczas podaż pozostałych czynników potrzebnych w procesie produkcji danego dobra mogłaby być dowolnie mała, gdyż każdy ubytek dałoby się zrekompensować zwiększeniem nakładów czynnika B. Oznaczałoby to jednak, że czynnik B jest doskonałym substytutem dla pozostałych, czyli tak naprawdę wszystkie te czynniki należałoby uznać za jeden czynnik. A w procesie produkcji muszą być wykorzystane różne czynniki komplementarne.

Musimy też pamiętać, że w niektórych przypadkach kombinacja optymalna jest jedyną możliwą. Przykładowo związki chemiczne powstają w wyniku reakcji określonej kombinacji pierwiastków. W cząsteczce wody na dwa atomy wodoru przypada jeden atom tlenu. Zwiększając ilość atomów tlenu przy niezmienionej ilości atomów wodoru nie doprowadzimy do wzrostu ilości cząsteczek wody.

Zauważmy jednak, że omawiane prawo dotyczy tylko sytuacji, w której podaż wszystkich czynników komplementarnych poza jednym jest stała. Gdyby w przedstawionym na początku przykładzie właściciel ziemski zdecydował się zatrudniać kolejnych pracowników na nowo nabytym polu, to jego przeciętny produkt wcale nie musiałyby zmaleć.