Pokaż/Ukryj opcje strony

Milton Friedman – orędownik wolnego rynku

data publikacji: 20 Lipca 2017

autor: Małgorzata Kozłowska

Milton Friedman

Wielką zaletą systemu wolnorynkowego jest to, że nie dba o kolor skóry ludzi, nie dba o ich wyznanie, dba tylko o to, czy produkujesz to, co inni chcą kupić. To najbardziej efektywny system, w którym ludzie nawet nienawidzący się, robią ze sobą interesy, albo sobie pomagają – mawiał zdecydowany obrońca i propagator wolnego rynku Milton Friedman.

Milton Friedman jest jednym z najsłynniejszych ekonomistów XX wieku – to laureat niezliczonej liczby nagród, w tym nagrody Nobla. Jednak nie zawsze tak było. W latach 60. i 70., kiedy rozpoczynał swoją karierę na University of Chicago, głoszone przez niego idee były pogardliwie określane jako „ekstremalne” i „przedpotopowe” (Skousen, 2012).

Milton Friedman urodził się w Nowym Jorku (1912 r.) jako czwarte dziecko i jedyny syn w rodzinie pracujących żydowskich imigrantów pochodzących z węgierskiej społeczności z terenów dzisiejszej Ukrainy. Kiedy miał rok, rodzina przeniosła się z Brooklynu do Rahway, miasta oddalonego o 20 mil od Nowego Jorku. Jego rodzice otworzyli sklep w tym samym domu, w którym zamieszkali. Z powodu dzieci starali się, by w domu mówiono w języku angielskim, jednak między sobą komunikowali się w języku węgierskim.

Gdy Friedman miał 15 lat zmarł jego ojciec. Mimo że sytuacja finansowa rodziny była niepewna i wcześniej żaden z jej członków nie uczęszczał na uniwersytet, Milton w wieku 16 lat skończył szkołę średnią i, dzięki stypendium za wybitne osiągnięcia naukowe, dostał się na Uniwersytet Rutgersa w New Brunswick. W czasie studiów (1928-1932) musiał pracować dorywczo, by zarobić na utrzymanie. W 1932 roku, w okresie apogeum Wielkiego Kryzysu, zdobył dyplom z matematyki. W tym samym roku poznał studentkę ekonomii Rose Director, przyszłą żonę, z którą spędził prawie trzy czwarte wieku.

Po ukończeniu szkoły, Friedman chciał nadal zajmować się matematyką, jednak fatalny stan narodowej gospodarki zainspirował go do zajęcia się ekonomią. Bez problemu dostał się na University of Chicago, a dzięki kolejnemu stypendium mógł kontynuować podyplomowe studia na Uniwersytecie Columbia. Został zatrudniony przez Narodowy Komitet Zasobów w Waszyngtonie. Pracował jako asystent na Wydziale Ekonomii  na University of Chicago i zajmował się badaniem budżetu konsumentów. W 1937 r. Friedman dołączył do zespołu naukowego Narodowego Biura Nauk Gospodarczych w Nowym Jorku. W tym samym czasie Friedman zaczął pisać rozprawę doktorską dla University of Columbia, jednak jej publikacja została opóźniona do zakończenia II wojny światowej. W 1940 r. rozpoczął pracę na Uniwersytecie w Wisconsin, ale po roku musiał zrezygnować. Popadł w konflikt z innymi członkami wydziału. Friedman popierał przystąpienie Ameryki do wojny, gdy reszta była przeciwna. W czasie II wojny światowej pracował dla Departamentu Skarbu, gdzie pomagał stworzyć federalny system podatkowy.

W 1946 roku Friedman obronił pracę dyplomową i został doktorem Uniwersytetu Columbia. Efektem pracy naukowej była książka „Incomes from Independent Professional Practice”, w której wprowadził pojęcia stałego i czasowego dochodu., Friedman przyjął zaproszenie Uniwersytetu w Chicago, gdzie wykładał przez następne 30 lat, zachowując równocześnie swoje stanowisko w Narodowym Biurze Nauk Gospodarczych. Tam prowadził wieloletnie badania nad rolą pieniądza w cyklu koniunkturalnym i zainicjował warsztaty „O pieniądzu i bankowości”, które wpłynęły na wzrost zainteresowania badaniami monetarnymi w USA.

Studia w Chicago w czasach Wielkiego Kryzysu wywarły duży wpływ na jego poglądy polityczne. Był zwolennikiem ekonomii neoklasycznej – będącej w opozycji do ekonomii keynesowskiej – myśli, która wkrótce została przyjęta na większości uczelni w Europie i Ameryce. Rozumiał on podaż pieniądza jako główny wyznacznik w cyklu koniunkturalnym oraz inflacji jako najbardziej skutecznego narzędzia polityki gospodarczej. Ekonomista sugerował, żeby banki centralne, takie jak FED, przyjęły zasadę kontrolowania podaży pieniądza w celu powstrzymania inflacji i pozwolenia cenom na znalezienie swojego naturalnego poziomu. Friedman był przekonany, że większość rządowych regulacji w gospodarce jest nie tylko nieefektywna z ekonomicznego punktu widzenia, ale też stoi w fundamentalnej sprzeczności z wartościami wolnego społeczeństwa (Ebenstein, 2007).

W latach 60. Milton Friedman zdobywał coraz więcej sympatyków poza środowiskiem ekonomistów akademickich. Przyczyniła się do tego m.in. seria książek przeznaczonych dla zwykłych ludzi, w tym „Kapitalizm i wolność” (1962), napisana wspólnie z żoną Rose. Jego książka „Wolny wybór” wpłynęła na kształtowanie postaw antysocjalistycznych. W 1963 roku ukazała się publikacja „Monetary History of the United States”, napisana wspólnie z Anną J. Schwartz.

Sukcesy jego publikacji przyczyniły się do zwiększenia jego wpływu na publiczną debatę polityczną. Ekonomista został nieformalnym doradcą gospodarczym w kampanii prezydenckiej senatora Barry’ego Goldwatera (do 1964 roku). Goldwater przegrał, ale idee Friedmana dotarły do szerszej publiczności. W latach 1966-1983 miał swoją kolumnę w tygodniku Newsweek. Friedman doradzał także podczas kampanii prezydenckiej Richarda Nixona w 1968 roku. W trakcie jego prezydentury, Friedman pracował dodatkowo w komisji do zbadania możliwości przywrócenia ochotniczej służby wojskowej, która w konsekwencji doprowadziła do zniesienia poboru do wojska w 1973 roku. Co ciekawe, mimo zainteresowania polityką publiczną, Friedman konsekwentnie odmawiał zatrudnienia na pełny etat dla rządu, skupiając się na pracy naukowej i głoszenia swoich poglądów politycznych poza rządem.

Jego prace naukowe wzbudzały międzynarodowe uznanie. W 1976 roku Friedman otrzymał nagrodę Nobla z dziedziny ekonomii „za osiągnięcia w dziedzinie analizy konsumpcji, historii i teorii monetarnej oraz za wykazanie złożoności stabilnej polityki”. Tego samego roku odszedł na emeryturę z Uniwersytetu w Chicago, a od 1977 roku do śmierci pracował jako senior na stanowisku naukowym w Instytucie Hoovera na Uniwersytecie w Standford.

W 1980 roku, jego idee zostały zaprezentowane w 10-odcinkowym serialu dla telewizji publicznej, pt. „Wolny wybór”. Następnie Friedman wraz z żoną napisał książkę o tym samym tytule. Pozycja okazała się najlepiej sprzedającą się książką niebeletrystyczną roku. W tym czasie ekonomista doradzał kandydatowi na prezydenta Ronaldowi Reganowi, którego poglądy mocno odzwierciedlały filozofię „laissez faire” ekonomisty. W pierwszym roku prezydentury, Friedman był członkiem Komitetu Doradczego Prezydenckiej Polityki Gospodarczej.

Drugi serial telewizyjny i towarzysząca mu książka „The Tyranny of the Status Quo”, ukazały się w 1984 roku. W 1988 roku Milton Friedman został uhonorowany Narodowym Orderem Nauki oraz Prezydenckim Orderem Wolności. W tym samym roku Milton i Rose Friedman wydali pamiętnik „Two Lucky People”.

W latach 80. idee i poglądy Friedmana na temat podatków, polityki monetarnej, prywatyzacji i deregulacji przyjęły się – w mniejszym, bądź w większym stopniu – na całym świecie. Znalazły zwolenników w administracji Ronalda Regana w Stanach Zjednoczonych i Margaret Thatcher w Wielkiej Brytanii. Jego nauki były studiowane na całym świecie i odegrały ważną rolę w transformacji gospodarki Chin. Jednocześnie, jego podejście do legalizacji marihuany, likwidacji egzaminu na prawo jazdy czy uwolnienia zawodów od licencjonowania stawiało go czasami w opozycji do konserwatywnych wielbicieli jego myśli ekonomicznej.

Milton Friedman zmarł w 2006 roku, w wieku 94 lat. Był stały w uczuciach – w wyborze życiowej partnerki, uniwersytetów, na których pracował, jak i przeważającej większości swoich poglądów ekonomicznych i polityczno-społecznych (Skousen, 2012). Jego pomysły na temat rządowych regulacji przedsiębiorstw i finansów są wciąż żywo dyskutowane, a jego nauki znajdują zarówno wielu zwolenników, jak i przeciwników wśród ekonomistów i polityków na całym świecie.

Przy pracy nad tekstem korzystałam z następujących publikacji:

  1. Lanny Ebenstein, Milton Friedman, biografia, 2007.
  2. Mark Skousen, Narodziny współczesnej ekonomii, 2012.
  3. Rene Luchinger, 12 ikon ekonomii do Smitha do Stiglitza, 2007.