Pokaż/Ukryj opcje strony

Friedrich August von Hayek – ojciec „niewidzialnej ręki rynku”

data publikacji: 4 Sierpnia 2017

autor: NBPortal.pl

Friedrich August von Hayek urodził się 8 maja 1899 roku w wiedeńskiej rodzinie o arystokratycznych korzeniach. Mimo że jego dziadek – Franz von Juraschek – uważany był za jednego z najwybitniejszych austriackich ekonomistów swojej epoki, to Hayek nie planował pójść w jego ślady.

Hayek przez długi czas nie mógł się zdecydować, jaki wybrać kierunek studiów. Początkowo uczęszczał na wykłady z psychologii, prawa i politologii – doktoryzował się nawet w tych dwóch ostatnich dziedzinach. O wyborze jego dalszej drogi życiowej zdecydowało dopiero spotkanie z wykładowcą Uniwersytetu Wiedeńskiego Ludwigiem von Misesem. To dzięki niemu – prekursorowi austriackiej teorii cyklu koniunkturalnego – zaczęły się kształtować ekonomiczne poglądy Hayeka.

W 1922 roku Mises przedstawił swojego podopiecznego wykładowcom z Uniwersytetu Nowojorskiego, którzy zaproponowali mu kontynuowanie badań nad problematyką cykli koniunkturalnych za oceanem. Hayek skorzystał z tej oferty i rozpoczął zbieranie danych dotyczących wahań wydajności gospodarek Austrii, Niemiec i Włoch po I wojnie światowej. Badania prowadzone w Stanach Zjednoczonych pozwoliły mu zdobyć doświadczenia  i wiedzę, na które czekały kraje Europy trapione skutkami kryzysów ekonomicznych. Po powrocie do ojczyzny Hayek wraz z Misesem otworzyli Austriacki Instytut Cykli Biznesowych. W 1929 roku obronił pracę habilitacyjną z teorii monetarnej i opublikował swoje fundamentalne prace – Monetary Theory and the Trade Cycle (1929) i Price and Production (1931). Dzięki nim ugruntował swoją pozycję specjalisty w dziedzinie wpływu pieniądza na cykl koniunkturalny i wahania gospodarcze. W efekcie zaczęły się o niego ubiegać renomowane uczelnie na całym świecie. Hayek wybrał London School of Economics i osiadł na stałe w Wielkiej Brytanii. To właśnie tam ostatecznie ukształtowało się jego liberalne podejście do gospodarki – uznał, że stan gospodarki jest spontaniczną reakcją na zachowanie uczestników rynku, którzy dysponowali ograniczoną wiedzą na temat zasad, parametrów  i zjawisk ekonomicznych. Ta teza doprowadziła go do sformułowania poglądu, że naturalnym regulatorem gospodarki powinien być system wolnej wymiany – nazwał go katalaktyką (od greckiego catallactics oznaczającego wymianę).

Hayek przeciwstawiał się poglądowi, że państwo powinno sterować popytem i regulować zjawiska zachodzące w gospodarce. Uważał, że dla równowagi rynkowej właściwszy jest spontaniczny ład i samoregulacja procesów gospodarczych – miała to czynić „niewidzialna ręka rynku”. Hayek twierdził, że banki centralne powinny być pozbawione monopolu na system kreacji pieniądza, a rządy powinny wspierać model tzw. wolnej bankowości (free banking) – zdecentralizowanego systemu bankowego. Jego koncepcje stały w opozycji do interwencjonistycznego modelu propagowanego przez Johna Maynarda Keynesa. Nie zyskał przez to popularności, ale cierpliwie przekonywał swoich oponentów, że kształtowanie gospodarki poprzez ingerencję państwa doprowadziło w przeszłości do narodzin socjalizmu i nazizmu. W swojej książce The Road to Serfdom („Droga do zniewolenia”) – wydanej w 1944 roku – dowodził, że jedyną alternatywą dla totalitaryzmów jest liberalizm gospodarczy. Jego praca została bardzo dobrze przyjęta przez świat naukowy, jednak uznano jej wartości filozoficzne (podkreślił to zresztą sam Keynes), a nie koncepcje gospodarcze.

Mimo tego, że w środowiskach ekonomicznych przez długi czas uważano poglądy Hayeka za „niemodne”, a skutki „niewidzialnej ręki rynku” za nieprzewidywalne, to jego wkład  w rozwój myśli ekonomicznej jest niezaprzeczalny – dziś uznaje się go za jedną z najważniejszych postaci austriackiej szkoły ekonomicznej. W uznaniu za jego dokonania  w 1974 roku przyznano mu Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii (wraz z Gunnarem Myrdalem). W uzasadnieniu decyzji napisano, że obaj wyróżnieni otrzymują ją za „pionierską pracę w dziedzinie teorii pieniądza i wahań gospodarczych oraz za pogłębioną analizę współzależności zjawisk ekonomicznych, społecznych i instytucjonalnych”. Odbierając nagrodę Hayek w typowy dla siebie sposób powiedział – „Gdyby ktoś konsultował ze mną, czy utworzyć Nagrodę Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych, zdecydowanie bym odradzał… Chodzi mi o to, że Nagroda Nobla nadaje jednej osobie autorytet, jakiego w ekonomii nie powinien posiadać żaden człowiek”.