Pokaż/Ukryj opcje strony

Waluta niemiecka - część 1

data publikacji: 13 Stycznia 2009

autor: Aleksander Pruszak

Naród niemiecki wywodzący się z wielu plemion germańskich ma problem z ustaleniem, które z nich jest jego najstarszym przodkiem, gdyż w XIII w. Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego obejmowało tereny obecnej Belgii, Holandii, Austrii i część Szwajcarii.

Germanowie prowadzili ożywioną wymianę handlową z Rzymianami za pośrednictwem wędrownych kupców. Na przygranicznych targowiskach wymieniali bursztyn, skóry, zboże oraz niewolników, których liczba rosła w efekcie wzmagających się wojen międzyplemiennych. W zamian otrzymywali ceramikę, wyroby z brązu, srebra, szkła, zbroje albo przyjmowali zapłatę monetami.

Rozwój gospodarki feudalnej w XI w. spowodował osadzanie się kolonistów na połaciach leśnych i podmokłych terenach. W zależności od wielkości gospodarstwa mieli oni obowiązek składać daniny lub płacić pieniądzem. Specyficznym świadczeniem, utrzymującym się przez kilka wieków średniowiecza, była danina pobierana od chłopa przy zmianie właściciela tzw. Besthaupt. Polegała na tym, że spadkobierca zmarłego chłopa, chcąc otrzymać spadek, musiał ofiarować panu najlepszą sztukę bydlęcia oraz opłacić tzw. Laudemium, czyli od 10 do 30 procent wartości posiadłości.

Począwszy od X w. własne monety w Niemczech wybijały biskupstwa, hrabstwa, opactwa, a w później miasta, działające na podstawie uzyskanych w różnym stopniu przywilejów od króla lub cesarza, względnie z własnego nadania. Biskupi niemieccy posiadający prawo bicia monet nadane przez cesarzy niemieckich bili je dla swych diecezji oraz dla nowo przyłączonych prowincji arcybiskupstw, w miarę przyjmowania wiary chrześcijańskiej przez Słowian. Dla Słowian bito monety oddzielnym stemplem. Na monetach z XI w. często zauważa się wykonanie inskrypcji z błędami, zanikającym liternictwem. Niestaranność wynikała z analfabetyzmu rytowników, złych stempli, a po części z przeznaczenia dla krajów lub plemion nieobeznanych z jakością monet i piśmiennictwem. Znaczne rozdrobnienie emitentów na monetach średniowiecznych spowodowało pojawienie się na nich obok godła, patrona, symbolu, ogromnej liczby nazw miejscowości.

Obok godeł panów lokalnych monety posiadały dwugłowego orła, symbol zwierzchności cesarskiej. Monarchowie i książęta, chcąc uzyskać jak największe korzyści z bicia monet w Saksonii, praktykowali, przynajmniej raz w roku, zasadę przebijania monet. Mieszkaniec miał obowiązek pod karą dostarczyć mincerzowi monety, za które otrzymywał monety o gorszej jakości srebra, dodatkowo płacąc za tę czynność 12 % wartości. Prawo saskie i szwabskie pozwalało wydać nową emisję monet tylko z okazji wstąpienia na tron nowego monarchy. Miasta Augsburg i Fryburg godziły się na wymianę co cztery lata. Powstały związek elektorów państw i miast nadreńskich utworzony w celu ochrony wartości pieniądza, wspólną monetą ustanowił złoty gulden reński. Około 1130 r. na terenie Marchii Miśnieńskiej między Łabą i Solą w Magdeburgu bito pierwsze brakteaty, monety jednostronne w formie cienkiej blaszki.

Fakt naruszenia uprawnień z początku zaliczano do kategorii przestępstw pospolitych, jak gwałt, morderstwo, podpalenie. Z czasem fałszerstwo uznano za najcięższe przestępstwo naruszające prawo państwa.
Moneta w Niemczech IX i X w. miała znaczenie magiczne. Służyła jako środek symbolizujący akt wyzwolenia niewolnika. Władca brał monetę do ręki i rzucając ją przez lewe ramię, dawał znak wyrzeczenia się prawa własności niewolnika.

Obok występującej w krajach niemieckich germańskiej nazwy waluty denar pojawia się moneta pod nazwą fenig. Pochodzenie nazwy fenig nie jest jednoznaczne. Przypuszcza się, że fenig to z łacińskiego pondus (ciężar) lub z germańskiego pfanne (patelnia). W Niemczech nośnikiem pieniądza w sensie gospodarczym było złoto - Geld. Oddzielną grupą w średniowieczu są nazwy związane z kolorem monety, świadczącym o jej jakości. Monety określane „białymi" pojawiły się w Niemczech w drugiej połowie XIV w. Moneta czarna, szara budziła wątpliwości, co do autentyczności. Dla zamaskowania fałszerstwa w Europie łacińskiej, w tym w Niemczech, praktykowano zwyczaj tzw. „bielenia monet", polegający na prażeniu i gotowaniu w spreparowanych roztworach, powodujący utlenienie się zewnętrznej warstwy miedzi i w efekcie otrzymanie barwy srebra. Do 1871 r. istniało osiem głównych, oddzielnych państw niemieckich. Uchwały sejmu w Ratyzbonie z 1803 r. dotyczące głównie Niemiec Zachodnich spowodowały likwidację 112 stanów Rzeszy (drobnych państewek). W 1871 r. na miejsce siedmiu systemów walutowych wprowadzono markę, a w 1875 r. w miejsce 33 banków emisyjnych utworzono Centralny Bank Rzeszy - Reichsbank, przekształcony z Banku Pruskiego, który otrzymał wyłączne prawo emisji banknotów.

Marka jest to germańska jednostka wagowa metali szlachetnych (germańskie – merk, niemieckie – marka, po łacinie marca – grzywna) wymieniana w dawnych źródłach od II połowy IX w., dzieląca się na 8 uncji – öre, odpowiadająca 2/3 funta rzymskiego.

W wyniku wojny z Francją w 1870 r. Niemcy w ramach kontrybucji uzyskały 5 miliardów franków w złocie, co pomogło wprowadzić na terenie kraju parytet złota. W 1909 r. Bank Rzeszy (Reichsbank), pragnąc ograniczyć ilość złota w rozliczeniach, postanowił uznać za prawny środek płatniczy 20 marek w banknocie. Do czasu I wojny światowej marka była jedną z najsilniejszych walut. W wyniku I wojny światowej od 1 sierpnia 1914 r. Niemcy zaprzestały wymiany banknotów na złoto. Po wojnie marka straciła na swojej wartości 50 %, a w listopadzie 1923 r. 1 dolar USA wart był 4,2 biliona marek. W byłych niemieckich koloniach, za wyjątkiem niemieckiej Wschodniej Afryki w Togo, na oceanie Spokojnym (Samoa, Wyspy Marszala, Nowa Gwinea z Archipelagiem Bismarcka i kilkoma wyspami Salomona i Wysp Karolina, Palan, Mariany) obowiązywały marki papierowe Rzeszy. Krążyły też pieniądze zastępcze emitowane przez kupców, spółki plantatorskie i jednostki militarne. Australijczycy wypłacili w 1914 r. kapitulującym niemieckim ochotnikom z terenów Afryki Wschodniej i Południowo-Zachodniej zaległy żołd w prymitywnych banknotach skarbowych.

Wobec krytycznej sytuacji gospodarczej zaistniałej w Niemczech po I wojnie światowej oraz konieczności spłaty długów, prezydent Banku Rzeszy Rudolph von Havenstein podjął decyzję codziennego drukowania 46 mld marek nowych banknotów.

W listopadzie 1923 r. 1 marka w złocie osiągnęła wartość 1 biliona marek papierowych.

15 listopada 1923 r. rząd niemiecki – w miejsce starej marki papierowej – wprowadził do obiegu markę Rzeszy (markę rentową), co przyczyniło się do całkowitego zatrzymania inflacji. Gdy w 1915 r. wojska niemieckie zajęły tereny Kongresówki, dla proklamowanego Królestwa Polskiego mennica witemberska w Stuttgarcie wybiła w latach 1917–1918 żelazne monety zdawkowe o nominałach: 1, 5, 10 i 20 fenigów, z polskimi napisami, polskim orłem i znakiem mennicy. Brak w obiegu monet w latach 1914–1923 spowodował pojawienie się w Niemczech monety zastępczej oraz pieniądza zastępczego zwanego bonem. Emisją bonów i monet urzędowych zajęły się kasy pożyczkowe, magistraty, zarządy gmin, komunikacje miejskie. Monety miały kształty okrągłe, wieloboczne, z otworem w środku. Okres ważności emisji bonów trwał od kilku miesięcy do kilku lat. Monety miały dłuższą ważność.