Pokaż/Ukryj opcje strony

Kryteria konwergencji

(również kryteria konwergencji nominalnej, kryteria zbieżności, kryteria z Maastricht) – wprowadzone przez traktat o Unii Europejskiej wskaźniki ekonomiczne i zasady, jakie powinno spełniać państwo aspirujące do pełnego uczestnictwa w Unii Gospodarczej i Walutowej. Są to zatem warunki konieczne do wypełnienia dla państw członkowskich Unii Europejskiej, które dążą do wprowadzenia euro i zobowiązały się nie przeprowadzać jednostronnej euroizacji. Początkowo kryteria te były zapisane w traktacie o Unii Europejskiej, jednak w wyniku wejścia w życie traktatu lizbońskiego znalazły się one głównie w artykule 140 traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dawny Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą) oraz w Protokole nr 13 w sprawie kryteriów konwergencji. W zakresie warunków koniecznych do przyjęcia euro, oprócz niezależności banku centralnego, kraje są zobowiązane wypełnić cztery kryteria: stabilności cen, fiskalne, kursowe i odnoszące się do stóp procentowych.

Plik:Eurozone map.svg

Mapa: niebieski – kraje strefy euro, zielony – kraje należące do ERM II, czerwony – pozostałe kraje UE, fioletowy – kraje spoza UE używające euro

Kryteria konwergencji

Stabilność cen

W odniesieniu do osiągnięcia wysokiego poziomu trwałej zbieżności traktat głosi, że jednym z warunków jest: „Osiągnięcie wysokiego stopnia stabilności cen; będzie to wynikało ze stopy inflacji zbliżonej do istniejącej w co najwyżej trzech Państwach Członkowskich, które mają najlepsze rezultaty w dziedzinie stabilności cen” — art. 140 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Jest to jedno z trzech kryteriów o charakterze monetarnym. Konkretne wskaźniki brane pod uwagę są zawarte w art. 1 Protokołu w sprawie kryteriów konwergencji. Zgodnie z jego treścią poziom inflacji danego państwa w ciągu roku poprzedzającego badanie nie może przekraczać o więcej niż 1,5 pkt proc. inflacji trzech państw Unii Europejskiej o najbardziej stabilnym poziomie cen. Inflację tę mierzy się wskaźnikiem HICP, nie zaś CPI.

Sytuacja fiskalna

Kolejne kryterium dotyczy sytuacji finansów publicznych danego państwa członkowskiego. W myśl art. 2 Protokołu państwo członkowskie nie może być: „objęte decyzją Rady zgodnie z artykułem 126 ustęp 6 wspomnianego Traktatu, stwierdzającą istnienie nadmiernego deficytu”— art. 2 Protokołu w sprawie kryteriów konwergencji.

Państwo członkowskie nie może być zatem objęte procedurą nadmiernego deficytu (EDP), która jest związana z przekroczeniem wskaźników odnoszących się do sektora instytucji rządowych i samorządowych (ang. general government). Wskaźniki te wynoszą 3% PKB w odniesieniu do deficytu oraz 60% PKB w odniesieniu do zadłużenia, jednak w praktyce przy ocenie uwzględnia się raczej tendencję, nie zaś poziom wartości referencyjnych w jednym określonym momencie. Ponadto uwzględnia się także wyzwania stojące przed budżetem danego państwa, jak np. podejmowanie określonych reform.

Kurs walutowy

Drugim kryterium o charakterze monetarnym jest kryterium kursu walutowego. Zgodnie z art. 3 Protokołu państwa członkowskie są zobowiązane do uczestnictwa w europejskim mechanizmie kursowym przez minimum dwa lata, bez poważnych napięć. Ocena pomyślności pozostawania w mechanizmie jest wydawana przez Europejski Bank Centralny. W okresie przebywania w ERM II jest zakazana samowolna dewaluacja waluty krajowej względem euro. Obecnie maksymalne dopuszczalne pasmo wahań kursowych wynosi ±15% odchylenia względem wyznaczonego kursu centralnego.

Stopy procentowe

Ostatnim kryterium związanym z polityką monetarną jest kryterium stóp procentowych, określone w art. 4 Protokołu. Przy ocenie jego wypełnienia pod uwagę są brane te same trzy państwa, co przy kryterium inflacyjnym. Kryterium głosi, że w ciągu roku przed badaniem średnia nominalna długoterminowa stopa procentowa nie może przekraczać stopy procentowej wspomnianych państw o więcej niż 2 pkt. proc. Przy ocenie są brane pod uwagę obligacje skarbowe.

Kryteria konwergencji a Polska

Od 1 maja 2004 r. Polska uczestniczy w UGiW, jednak jest objęta derogacją (czasowe wyłączenie spod pewnych zasad prawnych). Ma zatem podobny status jak większość państw, które przystąpiły do UE wraz z nią, odmienny natomiast od Wielkiej Brytanii i Danii, które uzyskały klauzulę opt-out. Uchylenie derogacji jest uzależnione od wypełnienia kryteriów konwergencji. Bieżące informacje na temat aktualnego stanu ich wypełnienia są publikowane w wydawanym od sierpnia 2009 r. przez Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Wprowadzenia Euro Monitorze konwergencji nominalnej oraz publikowanym co dwa lata przez Europejski Bank Centralny Raporcie o konwergencji.

Zgodnie z Raportem o konwergencji z 2016 r.:

Kryterium/Wskaźnik

Sytuacja w Polsce

Wartość referencyjna

Inflacja HICP
(ang. Harmonised Index of Consumer Prices)

W kwietniu 2016 r. średnia 12-miesięczna stopa inflacji HICP w Polsce wynosiła -0,5%, była zatem wyraźnie niższa od wartości referencyjnej dla kryterium stabilności cen, wynoszącej 0,7%.

0,7%

Deficyt budżetowy

W czerwcu 2015 r. Rada ECOFIN postanowiła umorzyć procedurę nadmiernego deficytu wobec Polski – mimo że deficyt przekraczał wartość referencyjną – ponieważ wskaźnik długu do PKB był poniżej 60%, a przekroczenie wartości referencyjnej było niewielkie i można je było wytłumaczyć kosztem netto przeprowadzonych w przeszłości reform systemu emerytalnego.

3,0% PKB

Dług publiczny

60% PKB

Kurs walutowy

W dwuletnim okresie referencyjnym – od 19 maja 2014 r. do 18 maja 2016 r. – złoty polski nie należał do ERM II, a jego kurs był płynny.

 

Średnia długoterminowa stopa procentowa w ostatnich 12 miesiącach

W okresie referencyjnym – od maja 2015 r. do kwietnia 2016 r. – średnia długoterminowa stopa procentowa w Polsce wyniosła 2,9%, czyli była niższa od wartości referencyjnej, wynoszącej 4,0%.

4,0%

Wypełnianie przez Polskę kryteriów konwergencji nominalnej, kwiecień 2017 r. (Źródło: Monitor konwergencji, lipiec 2017