Pokaż/Ukryj opcje strony

Instrument pochodny

derywat (ang. derivatives) – rodzaj instrumentu finansowego, niebędącego papierem wartościowym, którego wartość uzależniona jest od instrumentu bazowego, np. kursów akcji, rentowności obligacji, wysokości stopy procentowej, wartości indeksu giełdowego, a także tak nietypowych wskaźników, jak liczba dni słonecznych, wielkość opadu śniegu czy deszczu – derywatów pogodowych. 

Charakterystyka
Instrumenty pochodne dzieli się na dwie grupy:

- instrumenty symetryczne, np. kontrakty terminowe (forward, futures), różne rodzaje transakcji zamiany (tzw. swapów),
- instrumenty niesymetryczne, np. opcje.
Otwarcie pozycji w instrumencie symetrycznym, czyli zakupienie instrumentu przez jedną stronę transakcji i jego sprzedaż przez drugą stronę, rodzi dla obu stron obowiązek zawarcia umówionej transakcji, której przedmiotem jest instrument bazowy, na warunkach i w terminie wynikających z parametrów instrumentu pochodnego. Na przykład w wyniku zawarcia umowy FX-forward na parze EUR/USD jedna strona transakcji musi zakupić ustaloną liczbę dolarów za euro w ustalonym dniu po ustalonym kursie, a druga strona musi tę samą ilość dolarów w tymże dniu po tymże ustalonym kursie sprzedać. Występuje wtedy symetria zobowiązań obu stron. 

Otwarcie pozycji w instrumencie niesymetrycznym dla jednej ze stron transakcji rodzi obowiązek, a dla drugiej daje prawo do zawarcia ustalonej transakcji, której przedmiotem jest instrument bazowy, na warunkach i w terminie wynikających z parametrów instrumentu pochodnego. Przykładowo wyniku zawarcia umowy opcji europejskiej na kurs EURUSD nabywca opcji zyskuje prawo do zakupu ustalonej liczby dolarów za euro w ustalonym dniu po ustalonym kursie (nabywca może z tego prawa skorzystać lub nie), zaś wystawca opcji ma obowiązek sprzedaży tej samej ilość dolarów w tymże dniu po tymże ustalonym kursie. Występuje wtedy asymetria sytuacji stron transakcji – nabywca ma prawo, wystawca ma obowiązek. 

Rynek instrumentów pochodnych powstał w odpowiedzi na potrzeby uczestników rynków finansowych zabezpieczenia się przed ryzykiem. Obok transakcji zabezpieczających (ang. hedging) zawierane są również transakcje o charakterze spekulacyjnym, mające na celu uzyskanie zysków w zamian za przyjęcie na siebie ryzyka. Dzięki zjawisku dźwigni finansowej (lewar) wykorzystanie instrumentów pochodnych pozwala osiągnąć duży zysk przy znacznie mniejszym zaangażowaniu środków własnych niż w przypadku klasycznych instrumentów finansowych. 

Tworzeniem nowych instrumentów finansowych i strategii zawierania transakcji z ich zastosowaniem zajmuje się dziedzina finansów nazywana inżynierią finansową. 

Transakcje pochodne mogą być zawierane albo na zorganizowanych platformach obrotu (np. giełdach), albo w postaci umów zawieranych bezpośrednio między dwoma podmiotami (ang. over-the-counter, OTC). Niektóre instrumenty pochodne funkcjonują praktycznie tylko na rynkach pozagiełdowych (np. forwardy). 

Przykłady instrumentów pochodnych
Do najpopularniejszych instrumentów pochodnych należą:
- opcje:
    - opcja amerykańska,
    - opcja europejska,
    - opcja azjatycka,
    - opcja egzotyczna,
    - opcja barierowa,
- kontrakty terminowe:
    - futures,
    - forward (w tym m.in. kontrakty Forward Rate Agreement (FRA)),
- swapy:
    - swap walutowy (ang. currency swaps),
    - IRS (ang. interest rate swap),
    - CIRS (ang. currency interest rate swap),
    - swap towarowy (ang. commodity swap),
    - CMS (ang. constant maturity swap),
    - swap inflacji (ang. inflation swap),
    - swap akcyjny (ang. equity swaps),
- kredytowe instrumenty pochodne:
    - CDS (ang. credit default swap)
- opcje na stopy procentowe:
    - IR Caps / Floors (ang. interest rate caps / floors) opcje na LIBOR/EUROBOR,
    - Inflation Caps / Floors (ang. inflation caps / floors) opcje na zrealizowana inflacje,
    - CMS Caps / Floors (ang. CMS caps / floors) opcje na rate swapu,
    - opcja swapowa (ang. Swaptions),
- warranty.

Wielkość rynku instrumentów pochodnych:
Zgodnie z szacunkami Banku Rozliczeń Międzynarodowych w Bazylei, wartość nominalna instrumentów pochodnych zawartych na rynkach OTC osiągnęła w 2013 r. poziom 700–800 bilionów dolarów, co jest wartością znacznie większą niż roczne PKB całego świata. Dzienne obroty na rynkach pochodnych stóp procentowych na świecie osiągnęły ok. 2 biliony dolarów. 

Kierunek zmian regulacyjnych:
Brak przejrzystości rynku instrumentów pochodnych OTC, wynikający głównie z jego zdecentralizowanego charakteru, skutkował niewłaściwą oceną ekspozycji na ryzyko kontrahentów i przyczynił się do pogłębienia zaburzeń na rynkach finansowych w latach 2008–2009.

Jednym z postanowień szczytu G20 w Pittsburghu we wrześniu 2009 r. było wprowadzenie obowiązku przekazywania szczegółowych danych o transakcjach instrumentami pochodnymi OTC do repozytoriów transakcji. Dostęp do tych danych odpowiednie instytucje (m.in. organy nadzoru i banki centralne) ma zapewnić możliwość monitorowania ekspozycji poszczególnych uczestników rynku tych instrumentów, powiązania między nimi i możliwość analizy koncentracji ryzyka. 

W Unii Europejskiej wspomniane postanowienie, rozszerzone o raportowanie transakcji instrumentami pochodnymi zawieranymi na rynku regulowanym, jest wprowadzane poprzez uchwalone w 2012 r. rozporządzenie EMIR.