Pokaż/Ukryj opcje strony

Inflacja

proces wzrostu przeciętnego poziomu cen w gospodarce. Skutkiem tego procesu jest spadek siły nabywczej pieniądza krajowego.

Przeciwnym zjawiskiem do inflacji jest deflacja.

Przyczyny inflacji:

- nadmierne zwiększanie podaży pieniądza poprzez jego emisję przez bank centralny lub kreację w bankach komercyjnych,

- niespodziewany i gwałtowny wzrost kosztów produkcyjnych (np. surowców energetycznych), który prowadzi do ograniczenia zagregowanej podaży,

- wzrost zagregowanego popytu w gospodarce,

- niezrównoważony budżet państwa (wydatki z budżetu przewyższają wpływy),

- przeinwestowanie gospodarki (nadmierne rozwinięcie procesu inwestycyjnego finansowanego przez państwo),

- wadliwa struktura gospodarki,

- import inflacji (wraz ze wzrostem cen artykułów importowanych przez dany kraj następuje wzrost kosztów produkcji, a co za tym idzie wzrost cen).

Skutki inflacji

Negatywne skutki inflacji to:

- redystrybucja siły nabywczej na korzyść emitującego pieniądz (zwykle rządu bądź podległej mu organizacji) kosztem reszty użytkowników. Stąd też inflacja nazywana bywa także „ukrytym podatkiem”,

- realny spadek wartości zobowiązań i wierzytelności, które nie podlegają waloryzacji; w szczególności skutkiem inflacji jest względne zmniejszenie się dochodów osób, których nominalne dochody są stałe – te niekorzystne konsekwencje inflacji można zmniejszyć, dokonując odpowiednio często waloryzacji zobowiązań,

- tzw. koszty zdartych (lub zdzieranych) zelówek wynikające z tego, że w warunkach wysokiej inflacji ludzie dążą do utrzymywania mniejszych zasobów gotówki, co jest związane z pewnymi kosztami, jak np. koszty dojazdu do banku lub bankomatu,

- tzw. koszty zmiany menu powodowane tym, że w warunkach wysokiej inflacji firmy częściej muszą zmieniać ceny, co wiąże się z dodatkowymi kosztami (np. restauracje muszą częściej zmieniać karty dań).

Inne skutki inflacji

- Ponieważ siła nabywcza pieniądza maleje, konsumenci chcą się go pozbyć, zakupując dobra, których wartość nie maleje. Tym samym napędzają te sektory gospodarki, które produkują dobra trwałe (szeroko pojęte maszyny, biżuterię, złoto itp.).

- Powyższy skutek wywołuje wzrost (niekoniecznie równomierny) cen innych towarów. Jeżeli wzrasta cena benzyny (także np. przez nakładanie podatków, w tym akcyzy), rosną koszty transportu i ceny wszystkich towarów, które są transportowane. Tym samym wzrost ceny benzyny może spowodować wzrost cen chleba.

Rodzaje inflacji

Według kryterium tempa:

- deflacja – ujemna inflacja,

- pełzająca – nie przekracza 5% rocznie,

- umiarkowana (krocząca) – oscyluje w granicach 5–10% rocznie,

- galopująca – roczny wzrost cen według stopy dwu- albo trzycyfrowej, od 50% w górę,

- hiperinflacja – miesięczny wzrost cen przekracza 150%.

Według kryterium przyczyny:

- wewnętrzna,

- importowana,

- endogeniczna,

- egzogeniczna,

- popytowa,

- kosztowa,

- pieniężna,

- budżetowa,

- kredytowa,

- płacowa.

Według kryterium przejawiania się oraz skutków:

- otwarta,

- tłumiona,

- jawna,

- ukryta.

Według kryterium całokształtu stosunków ekonomicznych w kraju:

- cywilizowana,

- barbarzyńska.

Według kryterium zależności od innych kategorii makroekonomicznych:

- stratoinflacja,

- stagflacja,

- slumpflacja.

Według kryterium czynnika czasu:

- sekularna,

- okresowa.

Wielkie kryzysy inflacyjne

- W Polsce w ciągu pięciu lat cena dolara wzrosła z 9 marek polskich w 1918 r. do ok. 6,4 miliona.

- W tym samym okresie w Rzeszy Niemieckiej wartość marki niemieckiej do dolara zmalała z ok. 4,20 marek do 4,2 biliona marek za dolara (cena znaczka pocztowego w listopadzie 1923 r. wynosiła 500 miliardów marek).

- W czasie kryzysu ekonomicznego na Węgrzech w 1946 r. miesięczna skala inflacji wynosiła 41,9 biliarda procent (odpowiadało to podwajaniu się wysokości cen co 15 godzin). U szczytu inflacji jeden znaczek pocztowy kosztował 20 kwadrylionów (2 z 25 zerami) pengő. Podczas wprowadzania forintów w sierpniu 1946 r. przelicznik z pengő wynosił 1 do 400 kwadryliardów (400 tysięcy kwadrylionów, 4 i 29 zera) pengő.

- W latach 1988–1989 gwałtownie wzrosła inflacja w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Kryzys skłonił władze PRL do rozmów z opozycją, co zapoczątkowało przemiany ustrojowe w Polsce i w pozostałych krajach Bloku Państw Demokracji Ludowej.

- W połowie 2008 r. Centralny Bank Zimbabwe podał, że roczna stopa inflacji w tym kraju wynosi 2,2 miliona procent, tym samym była najwyższa na świecie. Miejscowi ekonomiści (nie powiązani z Centralnym Bankiem Zimbabwe) sądzili jednak, że inflacja w kraju wynosiła nawet 7 milionów procent. Według danych z 9 października 2008 r. inflacja średnioroczna w lipcu podskoczyła do 231 mln procent, podczas gdy w czerwcu wynosiła 11,2 mln procent. W kulminacyjnym momencie (w połowie listopada 2008 r., gdy porzucono walutę lokalną i zalegalizowano obrót walutami państw ościennych) tempo inflacji przekraczało 50 mld proc. miesięcznie.

Inflacja finansowa

rodzaj inflacji popytowej spowodowany wzrostem wydatków rządowych przy braku odpowiadającego mu wzrostu dochodów z podatków.

Pojęcie to może również oznaczać szeroko rozumiany proces osłabiania rynków kapitałowych/finansowych, który prowadzi do zmian w zachowaniach rynkowych osób fizycznych i przedsiębiorstw.

Zdaniem Jana Toporowskiego inflację finansową najlepiej opisać jako wzrost wartości sektora finansowego w danej gospodarce w odniesieniu do wartości pozostałych sektorów gospodarki. Można ją zaobserwować zwłaszcza wówczas, gdy kredyty rosną znacznie szybciej niż produkcja albo gdy ceny papierów wartościowych sektora finansowego rosną znacznie szybciej niż ceny realne (dóbr konsumpcyjnych i inwestycyjnych) oraz płace.

Inflacja galopująca

znaczny wzrost przeciętnego poziomu cen w gospodarce sięgający do kilkudziesięciu procent w skali roku. W gospodarce, w której występuje inflacja galopująca, ochrona rzeczywistej siły nabywczej pieniądza jest bardzo utrudniona (podstawowe instrumenty na rynku finansowym oferują mniejsze oprocentowanie niż wynosi inflacja).

Realna stopa procentowa jest mocno ujemna, co powoduje niechęć do lokowania oszczędności na lokatach, skłania natomiast do inwestycji spekulacyjnie atrakcyjnych, na przykład w walutach obcych, i zachęca do zaciągania kredytu na możliwie długi termin przy stałej stopie procentowej.

Przy inflacji galopującej (w odróżnieniu od hiperinflacji) nie dochodzi do całkowitej utraty zaufania do waluty krajowej – jest możliwe zmniejszenie inflacji przy wykorzystaniu narzędzi polityki pieniężnej bez konieczności zmiany waluty.

Inflacja importowana

odmiana inflacji kosztowej, którą wywołuje wzrost cen towarów sprowadzanych z zagranicy. Wzrost cen produktów importowanych oprócz tego, że sam w sobie zwiększa wartość wskaźnika inflacji, to dodatkowo może powodować wzrost cen produktów krajowych (np. wzrost cen surowców importowanych z zagranicy przekładający się na wzrost cen wyrobu finalnego).

Przykładem inflacji importowanej jest wzrost cen w krajach wysoko rozwiniętych w latach 70. XX w., spowodowany wzrostem cen ropy naftowej. Gwałtowny wzrost cen ropy naftowej spowodował podwyżkę cen benzyny i kosztów transportu (składowa kosztów całkowitych większości przedsiębiorstw), co przełożyło się na wzrost przeciętnego poziomu cen w całej gospodarce.

Inflacja kosztowa (pchana przez koszty, podażowa)

inflacja spowodowana wzrostem kosztów produkcji (wywołana przez stronę podażową gospodarki).

Źródłem inflacji kosztowej może być:

- inflacja płacowa – wzrost płac przewyższający wzrost wydajności pracy,

- wzrost cen surowców,

- inflacja importowana – wzrost cen towarów sprzedawanych na terenie kraju spowodowany wzrostem cen produktów i półproduktów importowanych,

- wzrost podatków i składek obciążających producentów – wzrost cen spowodowany przerzucaniem kosztów związanych z wyższymi podatkami przerzucany na ceny.

Inflacja kosztowa ma charakter kumulacyjny – wzrost cen w gospodarce zwiększa presję na podwyżkę wynagrodzeń, co z kolei przekłada się na jeszcze większy wzrost cen w gospodarce.

Inflacja monetarna (ang. monetary inflation)

w opracowaniach ekonomistów związanych ze szkołą austriacką, synonim zwiększenia podaży pieniądza ponad istniejący na niego popyt.

Inflacja pełzająca

nieznaczny wzrost przeciętnego poziomu cen w gospodarce, nieprzekraczający 5% rocznie.

Jest to zjawisko normalne w gospodarce, niewywołujące poważniejszych trudności ani negatywnych skutków ekonomicznych – poziom cen podnosi się w stosunkowo wolnym tempie, co nie jest groźne dla stabilności gospodarki. Przy inflacji pełzającej nie ma zazwyczaj większego problemu z ochroną wartości pieniądza – oferowane oprocentowanie nawet bezpiecznych produktów finansowych (lokaty, obligacje) pozwala utrzymać siłę nabywczą zgromadzonych oszczędności.

Inflacja płacowa

rodzaj inflacji kosztowej, której przyczyną jest wzrost płac i wynagrodzeń przewyższający wzrost wydajności pracy. Wzrost płac przewyższający wzrost wydajności pracy może wynikać z nacisków związków zawodowych na pracodawców lub stosowania wadliwych wskaźników waloryzacji wynagrodzeń.

Inflacja popytowa

zjawisko wzrostu przeciętnego poziomu cen w gospodarce spowodowane wzrostem popytu. Przyczyną inflacji popytowej może być ekspansywna polityka monetarna banku centralnego oraz utrzymujący się deficyt budżetowy państwa i jego finansowanie drukiem „pustego pieniądza”. Wyróżnia się dwa szczególne typy inflacji popytowej: inflację pieniężną i strukturalną.

Inflacja pieniężna

Jest skutkiem naruszenia równowagi monetarnej, co wynika np. z nadmiaru pieniądza w obiegu albo przyspieszenia tempa jego cyrkulacji. W ramach inflacji pieniężnej wyróżnia się inflację budżetową (skarbową, emisyjną lub rządową) oraz kredytową. Przyczyną inflacji budżetowej jest deficyt budżetowy (wydatki rządowe przewyższające dochody), o ile jest on finansowany za pomocą monetyzacji (kreacji pieniądza bez pokrycia w towarach i usługach). Za neutralne przyjmuje się finansowanie deficytu budżetowego przez zaciąganie pożyczek na rynku finansowym, pod warunkiem nieposiadania przez banki komercyjne wolnych rezerw gotówkowych lub utrzymywania stałej ich stopy w relacji do depozytu. Inflacja kredytowa jest spowodowana przez nadmierną ekspansję kredytową, co prowadzi do wzrostu ilości pieniądza w obiegu, a w efekcie do wzrostu popytu globalnego. Przykładem inflacji kredytowej jest inflacja, która wystąpiła w Stanach Zjednoczonych w 1929 r. Głównym przeznaczeniem nadmiernie zaciąganych wówczas kredytów były inwestycje giełdowe, co szybko doprowadziło do załamania się cen akcji.

Inflacja strukturalna

Pojawia się, gdy producenci nie są w stanie dostosować struktury produkcji do zmian w strukturze popytu konsumentów, przedsiębiorstw i rządu.

Inflacja ukryta

rodzaj inflacji objawiający się niedoborem towarów na rynku (miarą inflacji ukrytej jest skala niedoborów w gospodarce).

Inflacja ukryta jest zjawiskiem dość powszechnym w gospodarce centralnie planowanej (również w Polsce do 1989 r.), w której ceny są ustalane przez państwo (i przez to nie są w stanie elastycznie reagować na zmiany wielkości popytu globalnego i wielkości produkcji).

W przypadku inflacji ukrytej występuje nadwyżka pieniądza przy jednoczesnym niedoborze dóbr i usług na rynku. Jest to spowodowane niedostosowaniem podaży do szybko wzrastającego popytu. Różnica mogłaby zostać ograniczona przez mechanizm wolnorynkowy, który spowodowałby podniesienie cen i ograniczenie popytu, ale w gospodarce centralnie kierowanej nie było to możliwe ze względu na ustalanie cen przez państwo.

Skutkiem inflacji ukrytej są długie kolejki, nierównowaga na rynku, kupowanie na zapas, spekulacja, nielegalne zaopatrzenia, przekupstwo. Inflacja ukryta bywa też nazywana tłumioną lub zasobową.