Pokaż/Ukryj opcje strony

Dług publiczny

obejmuje łączne nominalne zadłużenie podmiotów sektora finansów publicznych, ustalane z pominięciem wzajemnych zobowiązań pomiędzy podmiotami należącymi do tego sektora (skonsolidowane zadłużenie brutto).

Zgodnie z ustawą o finansach publicznych państwowy dług publiczny obejmuje zobowiązania zaciągnięte z następujących tytułów:

- wyemitowanych papierów wartościowych opiewających na wierzytelności pieniężne (poza papierami udziałowymi),

- zaciągniętych kredytów i pożyczek,

- przyjętych depozytów,

- wymagalnych zobowiązań (tzn. zobowiązań, których termin płatności minął, a które nie zostały przedawnione lub umorzone),

- wynikających z odrębnych ustaw oraz prawomocnych orzeczeń sądów lub ostatecznych decyzji administracyjnych,

- uznanych za bezsporne przez właściwą jednostkę sektora finansów publicznych będącą dłużnikiem.

Minister Finansów określa w drodze rozporządzenia szczegółowy sposób klasyfikacji tytułów dłużnych zaliczanych do państwowego długu publicznego, w tym rodzaje zobowiązań zaliczanych do tytułów dłużnych, uwzględniając podstawowe kategorie przedmiotowe i podmiotowe zadłużenia oraz okresy zapadalności.

Państwowy dług publiczny oblicza się jako wartość nominalną zobowiązań jednostek sektora finansów publicznych po wyeliminowaniu wzajemnych zobowiązań między jednostkami tego sektora.

Państwowy dług publiczny (PDP) jest wskaźnikiem zadłużenia sektora finansów publicznych, określającym wysokość zobowiązań zaciągniętych przez poszczególne jednostki sektora na rynku finansowym (w tym bankowym). Wskaźnik ten uwzględnia zatem proces konsolidacji, czyli wyeliminowanie wzajemnych zobowiązań w ramach sektora (np. nie uwzględnia się wartości pożyczek udzielonych z budżetu państwa dla samorządów terytorialnych, pożyczek dla FUS czy skarbowych papierów wartościowych znajdujących się w portfelach jednostek sektora finansów publicznych).



Polityka dotycząca obniżania długu publicznego

Dług publiczny można wyrażać w wartościach nominalnych (kwota łącznych zobowiązań) lub w stosunku do wartości produktu krajowego brutto. Drugi wskaźnik jest jednym z mierników wykorzystywanych w ocenie wiarygodności państwa na arenie międzynarodowej. Dlatego często pod pojęciem obniżania długu publicznego rozumie się obniżenie stosunku długu publicznego do PKB.

Zmiana wysokości stosunku długu do PKB może być prowadzona poprzez narzędzia związane z następującymi kierunkami działania:

Polityka zwiększania dochodu narodowego. Działania ukierunkowane na wzrost wartości PKB poprzez wykorzystanie narzędzi polityki fiskalnej stymulujących globalny popyt. Możliwość stosowania tych narzędzi w sytuacji wysokiego długu publicznego jest ograniczona, gdyż zwiększają one wysokość deficytu budżetowego i w efekcie zwiększają wartość długu publicznego. Dlatego w takich okolicznościach są stosowane inne (pozafiskalne) narzędzia polityki gospodarczej, jak np. polityka przemysłowa zorientowana na wzrost, zmiany systemu opodatkowania w kierunku promującym aktywność gospodarczą, zmniejszenie poziomu regulacji.

Polityka zmierzająca do zbilansowania wydatków i wpływów w sektorze finansów publicznych. Działania związane ze sferami wydatków i przychodów sektora finansów publicznych zmierzające do uzyskania nadwyżki budżetowej lub ograniczenia deficytu budżetowego w instytucjach sektora. Aby osiągnąć ten cel, należy obniżyć pierwotne wydatki lub zwiększyć dochody.

Polityka dotycząca wydatków. Ograniczanie wydatków jest uważane za długoterminowo korzystną dla gospodarki metodę zmniejszania stosunku zadłużenia do PKB. Jest ona trudna do przeprowadzenia ze względów politycznych (ograniczenie wydatków często uderza w interesy grup społecznych). Dodatkowo niektórzy zwolennicy interwencjonizmu uważają, że może ono doprowadzić do spadku wzrostu gospodarczego i dobrobytu, jeżeli przy mniejszych wydatkach nie uda się utrzymać tego samego poziomu inwestycji i jakości usług publicznych.

Polityka dotycząca dochodów. Zwiększanie dochodów zazwyczaj oznacza zwiększenie obciążeń podatkowych lub wprowadzenie odpłatności za usługi publiczne. Inne możliwości wiążą się z reorganizacją i poprawą funkcjonowania aparatu podatkowego w celu ograniczenia uchylania się od podatków, obchodzenia podatków i erozji bazy podatkowej. Pewną rolę może tu odegrać ściślejsza koordynacja międzynarodowa. Zwiększenie ściągalności podatków, bez jednoczesnego ich obniżenia, spowoduje jednak ich realny wzrost w stosunku do PKB i może spowodować spadek wzrostu gospodarczego i dobrobytu, szczególnie jeżeli podatki są na wysokim poziomie.

Polityka stopy procentowej. Obniżenie realnej stopy procentowej płaconej od długu publicznego może się przyczynić do obniżenia stosunku długu do PKB. Można to osiągnąć na co najmniej dwa sposoby:

  • obniżenie realnych kosztów długu może być osiągnięte przez odpowiednie dostosowanie warunków dotyczących emisji długu lub poprawę technik emisyjnych i funkcjonowania wtórnego rynku państwowych papierów wartościowych;
  • bardziej ogólne rozwiązanie służące obniżeniu realnej stopy procentowej dotyczy powiązań ze światowymi rynkami finansowymi. Istnieją tutaj dwie możliwości. Pierwsza polega na obniżeniu mobilności kapitału, aby umożliwić zastosowanie polityki nastawionej na utrzymanie krajowych stóp procentowych poniżej stóp procentowych za granicą bez wywoływania niepożądanego wzrostu kursu walutowego (aprecjacji). Taki efekt dałoby np. wprowadzenie ograniczeń na przepływy kapitału lub nałożenie podatku na kapitał inwestowany za granicą (tzw. kontrole kapitałowe). Druga możliwość to zwiększenie stabilności kursu walutowego i pobudzenie stabilnych oczekiwań w celu obniżenia lub wyeliminowania premii z tytułu deprecjacji kursu walutowego, jakiej domagają się podmioty gospodarcze kupujące zobowiązania denominowane w walucie krajowej.

Dług publiczny w Polsce

Dług publiczny Polski w okresie: I 2001 – VIII 2017 w mln zł

Polski dług publiczny w relacji do PKB w latach 1971–2013

Podstawy prawne dotyczące państwowego długu publicznego:

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej – rozdział X – Finanse Publiczne. Normuje ona między innymi, iż nie wolno zaciągać pożyczek lub udzielać gwarancji i poręczeń, w następstwie których państwowy dług publiczny przekroczy 3/5 wartości produktu krajowego brutto. Konstytucja przyznaje wyłączne prawo inicjatywy ustawodawczej Radzie Ministrów w zakresie: ustawy budżetowej, ustawy o prowizorium budżetowym, zmiany ustawy budżetowej, ustawy regulującej zaciąganie długu publicznego oraz ustawy o udzielaniu poręczeń i gwarancji finansowych przez państwo. Ponadto Konstytucja RP wprowadziła zakaz finansowania deficytu budżetu państwa poprzez zaciąganie zobowiązań w banku centralnym;

Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych. Ustawa ta jest zasadniczym aktem prawnym w zakresie finansów publicznych zawierającym między innymi kompleksowe regulacje dotyczące państwowego długu publicznego. Wprowadza niezbędne definicje, określa ogólne zasady zaciągania długu, emisji papierów wartościowych i zarządzania długiem Skarbu Państwa, a także procedury ostrożnościowe i sanacyjne;

Akty wykonawcze do ustawy o finansach publicznych (rozporządzenia) regulujące szczegółowo niektóre kwestie, w tym podział tytułów dłużnych zaliczanych do państwowego długu publicznego oraz zasady obliczania wartości nominalnej długu.

Obliczanie wielkości długu publicznego

Państwowy dług publiczny jest liczony według wartości nominalnej.

– Wartość wyemitowanych papierów wartościowych oblicza się według ich wartości nominalnej, rozumianej jako:

  • kwota świadczenia głównego z tytułu wyemitowanych papierów wartościowych, należna do zapłaty w dniu ich wykupu,
  • kwota świadczenia głównego z tytułu wyemitowanych papierów wartościowych, w których zobowiązania finansowe są indeksowane lub kapitalizowane z uwzględnieniem przyrostu kapitału, wynikającego ze sposobu indeksacji lub kapitalizacji danego papieru wartościowego, naliczona na koniec okresu sprawozdawczego.

– Wartość zaciągniętych kredytów i pożyczek oblicza się według wartości nominalnej, rozumianej jako kwota świadczenia głównego z tytułu zaciągniętej pożyczki lub kredytu, należna do zapłaty w dniu wymagalności zobowiązania.

– Wartość przyjętych depozytów oblicza się jako kwotę depozytu, jaką dłużnicy zgodnie z zawartą umową są zobowiązani zapłacić wierzycielom w terminie, w którym następuje likwidacja depozytu; jest to wartość, od której nalicza się oprocentowanie.

– Wartość wymagalnych zobowiązań, z wyłączeniem zobowiązań z tytułu gwarancji i poręczeń, obejmuje kwotę zobowiązań z wyłączeniem odsetek, których termin płatności minął, a nie są przedawnione ani umorzone.

– Wartość nominalna zobowiązań indeksowanych lub kapitalizowanych (np. obligacje lub kredyty ze skapitalizowanymi odsetkami) odpowiada kwocie świadczenia głównego z uwzględnieniem przyrostu kapitału, wynikającego z mechanizmu indeksacji lub kapitalizacji, naliczonego na koniec okresu sprawozdawczego.

Zgodnie z art. 38a ustawy o finansach publicznych dług wyrażony w walutach obcych przelicza się na walutę krajową z zastosowaniem średniej arytmetycznej średnich kursów każdej z walut obcych ogłaszanych przez Narodowy Bank Polski i obowiązujących w dni robocze danego roku budżetowego.


Wysokość długu publicznego w Polsce
Rok

Dług publiczny

% PKB

Uwagi

1920

272 mln $

  

1929

900 mln $

  

1948

380 mln $

  

1955

720 mln $

  

1963

1,5 mld $

  

1971

1,3 mld $ +? RBT (rubel transferowy)

4,2%

 

1972

1,7 mld $ +? RBT

5,6%

 

1973

3,1 mld $ +? RBT

9,1%

 

1974

5,3 mld $ +? RBT

13%

 

1975

8,4 mld $ +? RBT

19%

 

1976

12,1 mld $ +? RBT

25%

 

1977

15,4 mld $+? RBT

29%

 

1978

18,5 mld $ +? RBT

31%

 

1979

21,9 mld $ +? RBT

29%

 

1980

24,13 mld $ + 1,45 mld RBT

42%

Koszt obsługi zadłużenia przekroczył wpływy z eksportu

1981

25,95 mld $ + 3,13 mld RBT

47%[

Rząd gen. Jaruzelskiego poinformował Klub Paryski o wstrzymaniu spłat długu z powodu niewypłacalności PRL.

1982

26,44 mld $ + 3,75 mld RBT

40%

 

1983

26,4 mld $ + 3,84 mld RBT

34%

 

1984

26,8 mld $ + 4,83 mld RBT

35%

 

1985

29,3 mld $ + 5,63 mld RBT

41%

 

1986

33,53 mld $ + 6,48 mld RBT

45%

 

1987

39,21 mld $ + 6,58 mld RBT

61%

 

1988

39,21 mld $ + 6,58 mld RBT

56%

 

1989

41,4 mld $ + 5,82 mld RBT

65%

 

1990

48,50 mld $ + 5,08 mld RBT

92%

 

1991

65,8 mld zł +? mld RBT

77%

I etap redukcji zobowiązań wobec Klubu Paryskiego[4]

1992

99,6 mld zł +? mld RBT

80%

 

1993

138 mld zł +? mld RBT

81%

 

1994

152 mld zł +? mld RBT

65%

II etap redukcji zobowiązań wobec Klubu Paryskiego[4]

1995

167,2 mld zł +? mld RBT

48%

 

1996

185,6 mld zł

42%

Kompensacja wzajemnych zobowiązań wobec krajów RWPG

1997

221,7 mld zł

42%

 

1998

237,4 mld zł

38%

 

1999

237,4 mld zł

39%

 

2000

280,3 mld zł

37%

 

2001

302,1 mld zł

37%

 

2002

352,4 mld zł

42%

 

2003

408,3 mld zł

47%

 

2004

431,4 mld zł

45%

 

2005

466,6 mld zł

47%

 

2006

506,3 mld zł

47%

 

2007

527,4 mld zł

44%

 

2008

569,9 mld zł

47%

 

2009

631,5 mld zł

50%

Polska zakończyła spłacanie pochodzącego z lat 70. zadłużenia wobec Klubu Paryskiego

2010

701,8 mld zł

53%

 

2011

771,1 mld zł

54%

 

2012

793,9 mld zł

54%

 

2013

838,1 mld zł

56%

Uchylenie I progu ostrożnościowego

2014

780,0 mld zł

50%

Przeniesienie części obligacyjnej OFE do ZUS i umorzenie obligacji wartych ok. 150 mld zł

2015

834,5 mld zł

51%

 

2016

965,2 mld zł

52,1%

 

W 2011 r. decyzją Komisji Europejskiej państwa członkowskie zostały zobowiązane do raportowania wysokości długu i deficytu publicznego według ujednoliconej metody obliczania, co miało na celu ograniczenie wpływu rozmaitych zabiegów fiskalnych stosowanych w celu jego ukrycia.

Część organizacji pozarządowych prowadzi niezależne badania długu publicznego w Polsce. Forum Obywatelskiego Rozwoju opracowuje licznik długu publicznego (www.dlugpubliczny.org.pl), w którym prezentuje również dane o tzw. długu ukrytym. Według danych z 30 października 2017 r. wartość długu publicznego w Polsce przekroczyła 1031 mld zł, czyli 53,1% PKB, a wartość długu ukrytego 3263 mld zł, czyli 168% PKB.