Definicje terminów numizmatycznych

Definicje pojęć i terminów używanych przez kolekcjonerów i numizmatyków naukowo zajmujących się monetami i banknotami, przygotowany specjalnie z myślą o początkująych kolekcjonerach. Słowniczek będzie uzupełniany.

Awers
Główna strona monety lub medalu, a więc strona, na której widnieją najczęściej "dane" emitenta. Bywa na niej portret, imię lub herb emitenta (właściciela regale menniczego). W przypadku współczesnych monet polskich awersem jest strona z godłem państwa. Na banknotach strona główna zawierać musi nazwę emitenta i podpisy odpowiedzialnych osób.

Brakteat (łac. bractea - blaszka)
Forma denara popularna w średniowieczu, bita na cienkiej blaszce jednym stemplem na miękkiej podkładce. Rysunek widoczny jest zarówno na awersie - wypukły, jak i na rewersie - wklęsły (negatywowy). Zastosowanie techniki brakteatowej podyktowane było potrzebą uzyskania możliwie dużej powierzchni, na której można by przedstawić bardziej rozbudowane treści manifestacyjne.

Denar (łac. denarius)
Główna rzymska moneta srebrna. Denary ulegały stopniowej dewaluacji i w końcu wybijano je niemal z czystej miedzi. Renesans srebrnego denara nastąpił w efekcie reformy monetarnej Karola Wielkiego (768-814), kiedy stał się on podstawową monetą.  Denary przyjmowały niekiedy nazwy lokalne: w Niemczech zwano je fenigami, w Anglii pensami, w Czechach penizami. Polsce pierwsze denary wybito za pierwszych Piastów na przełomie X/XI wieku, a ostatnie za Jana Kazimierza w latach 1652-1653.

Halerz
Moneta srebrna, której bicie zainicjowano w szwabskim mieście Hall. Pierwsze halerzy przedstawiały krzyż i dłoń. Niewielka powierzchnia decydowała o stosowaniu uproszczonych motywów ikonograficznych. Szybko pojawiły się w mennictwie innych ziem Rzeszy Niemieckiej jako moneta drobna, głównie jako ½ denara. Współcześnie spotykane są w systemie monetarnym Czech (1/100 korony czeskiej) i Słowacji (1/100 korony słowackiej).

Numizmatyka
Nauka pomocnicza historii badająca monety i niemonetarne środki płatnicze jako źródła historyczne w aspektach gospodarczym, technicznym, politycznym, artystycznym i kulturowym. W rozumieniu potocznym numizmatyka to dziedzina kolekcjonerstwa, której obiektem zainteresowań są monety i banknoty – niekiedy nie mające charakteru obiegowego (np. monety kolekcjonerskie i próbne, a przypadku banknotów tzw. specimeny).

Rant
Boczna strona monety zwana także obrzeżem.

Rewers
Odwrotna w stosunku do awersu strona monety lub banknotu, zawierająca przeważnie mniej ważne informacje - rozmaite motywy ikonograficzne, np. budowle, popiersia sławnych ludzi, itd.

Stopa mennicza
Ilość monet danego gatunku wybijanych z określonej jednostki wagowej kruszcu. Im większa jest ta ilość, tym wyższa stopa, a monety lżejsze i mniejsza ich wartość.

Teerminus post quem
Data ukrycia skarbu wyznaczana przez początkową datę panowania ostatniego władcy, którego moneta została rozpoznana w skarbie (definicja stosuje się do skarbów zawierających monety nie posiadające dat, przede wszystkim średniowiecznych).