Najwcześniejszą formą pieniądza zastępczego prywatnego emitowanego na ziemiach polskich jest tzw. pieniądz dominialny. Używany on był na terenie folwarków do rozliczeń wewnętrznych pomiędzy właścicielem dóbr a zatrudnionymi przez niego robotnikami rolnymi.

Przyczyn jego pojawienia się szukać należy m.in. w coraz większym zapotrzebowaniu na pieniądz zdawkowy (używany przy drobnych płatnościach). Wywołane ono było przede wszystkim zmianami w organizacji pracy i rozwojem gospodarki wiejskiej w Polsce na przestrzeni blisko trzech stuleci. Właściciele majątków ziemskich w emisji znaków folwarcznych widzieli skuteczny środek do większego uzależnienia od siebie pracujących na ich terenach chłopów. Za pieniądze tego typu można było nabyć artykuły spożywcze i alkohol, ale tylko w karczmie należącej do właściciela dóbr. Było to rozwiązanie dla tego ostatniego bardzo korzystne, gdyż nie dość, że zyskiwał on w ten sposób tanią siłę roboczą, to jeszcze zmuszał chłopów do wydawania swoich zarobków na miejscu.

Fot. : pieniądz dominialny, 1 korzec, dominium Łabiszyn, XIX/XX w., mosiądz, średnica 20,5 mm (jednostronny); zbiory Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy.

Do najstarszych, XVI-wiecznych jeszcze przykładów w bardzo zróżnicowanej grupie pieniędzy dominialnych, zaliczyć należy tzw. znaki umowne nienominalne (czyli pozbawione konkretnej wartości liczbowej) wyciskane w skórze, wypalane w drewnie, odciskane w szkle, później także tłoczone w metalu. Te ostatnie wykonywane były przez miejscowego kowala, dlatego odznaczają się z reguły skrajną prostotą. Od lat 30. XVII w. pojawiają się znaki rozliczeniowe wybijane w profesjonalnych zakładach, jednak na ich emisję pozwolić sobie mogły tylko największe majątki.

Fot. pieniądz dominialny, dominium Łabiszyn z monogramem LS (Leon Skórzewski), nominał 15 (bez nazwy), miedź, długość 35,3 mm (jednostronny); zbiory Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy.

Na takich znakach występują przede wszystkim – oprócz nominałów i nazw majątków – herby właścicieli dóbr oraz rozmaite symbole, związane z rodzajem wykonywanej pracy, np. but, stojący robotnik (symbole dniówki pieszej); koło, wóz, koń (dniówka sprzężajna); sierp, kosa, topór (praca ręczna). Rzadziej umieszczano na stemplach litery i bardziej rozbudowane napisy. Osobną kategorię stanowią tutaj zdezaktualizowane już niskonominałowe monety państwowe z tzw. kontrsygnaturami, czyli znakami nabitymi małymi puncami w formie monogramów, inicjałów, symboli i herbów rodzin szlacheckich.

Kontrsygnatury – spotykane od końca XVII aż do pierwszej ćwierci XX stulecia – przedłużały niejako życie monety, ale nadawały jej wartość tylko na ściśle określonym terenie majątku.

Najstarsze znane przykłady dominialnych bonów papierowych pochodzą z ok. 1780 r. (dominium Białaczów). Szczyt ich popularności przypada na lata 60. XIX w. (ostatni etap zniesienia pańszczyzny) oraz na okres odbudowy przez Polskę państwowości po 1920 r. Z początkiem XIX stulecia przeprowadzono reformy uwłaszczeniowe, które przyniosły z sobą zmianę organizacji pracy w dominium. Folwark, zatrudniający teraz robotników stałych i sezonowych, wydawał znaczki używane przy rozliczaniu pracy akordowej, np. przy zbiorze ziemniaków. Są to tzw. szefle (równowartość 50 kilogramów ziemniaków) i cydle (mniej więcej równoważne szeflom). Jednostki te można było przeliczyć na walutę państwową przy uwzględnieniu cen na produkty rolne, których one dotyczyły. Wypłata mogła się już zatem odbywać w pieniądzu obiegowym, nie było więc przymusu zostawiania zarobków w miejscu pracy.