Deficyt budżetowy i dług publiczny - kryteria fiskalne |
  8 |
Piątek, 22 stycznia 2010 10:33 | Autor:
Leszek Skiba NBP
Dla skutecznego oraz stabilnego funkcjonowania strefy euro jako unii walutowej istotna jest nie tylko polityka pieniężna realizowana w strefie euro przez Europejski Bank Centralny, lecz także polityka fiskalna, która jest domeną rządów państw członkowskich.
Suwerenność krajów strefy euro oraz pozostałych państw UE w obszarze polityki fiskalnej polega na niezależności rządów i parlamentów w ustalaniu podatków, budżetu państwa, różnicy między wpływami a wydatkami (deficyt budżetowy) oraz polityce zarządzania długiem publicznym.
Decyzje rządów dotyczące własnej polityki fiskalnej mają bezpośrednią konsekwencję dla swoich obywateli, gdy na przykład nadmiernie zadłużone państwo będzie musiało kiedyś podnieść podatki. Jednakże polityka fiskalna poszczególnych rządów ma również konsekwencje dla wiarygodności całej strefy euro, gdyż bankructwo jednego z państw posługujących się euro może znacząco wpłynąć na kurs walutowy euro i zaufanie inwestorów do obligacji innych państw unii walutowej.
Dlatego wprowadzone zostały dwa rozwiązania prawne, których celem jest ograniczenie możliwości prowadzenia niezrównoważonej polityki fiskalnej przez państwa strefy euro oraz kraje aspirujące do przyjęcia euro. Traktat z Maastricht z 1992 roku wprowadził znaczące zmiany do podstawowego dla całej UE Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (Traktatu Rzymskiego). Między innymi zostały określone kryteria konwergencji, czyli warunki makroekonomiczne i prawne przyjęcia euro. Poza zapisami o dozwolonej wielkości inflacji, stóp procentowych oraz funkcjonowaniu mechanizmu kursowego ERM II, kraj kandydujący nie może posiadać deficytu rocznego przekraczającego 3% Produktu Krajowego Brutto (PKB) oraz długu publicznego powyżej 60% PKB.
Dodatkowo, Komisja Europejska oblicza wartość deficytu i długu według specjalnej metodologii ESA 95. Oznacza to, że aby uchronić się przed kreatywną księgowością państw, deficyt liczony jest łącznie dla budżetu państwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz innych podmiotów budżetowych (np. ZUS, urzędy centralne, Krajowy Fundusz Drogowy itd.). Nie ma zatem możliwości ukrycia deficytu poprzez przesunięcie wydatków z budżetu państwa do innych podmiotów rządowych. Jednocześnie, deficyt rozumiany jest jako saldo pożyczkowe, czyli to, jaka jest wielkość niedoboru łącznych dochodów w stosunku do łącznych wydatków, które zostały pokryte pożyczkami z zewnątrz. Podobnie liczony jest dług publiczny jako suma zadłużenia wszystkich instytucji rządowych i samorządowych, nie tylko formalnie budżetu państwa (dlatego do zadłużenia włączony jest np. dług ZUS, obligacje Krajowego Funduszu Drogowego oraz zadłużenie samorządu terytorialnego).
Dochody podatkowe państw europejskich zmniejszyły się w ostatnich dwóch latach w związku z globalnym kryzysem walutowym. Jednocześnie wzrosły wydatki na walkę z bezrobociem oraz wydatki na pakiety stymulacyjne dla gospodarek. Wzrost deficytów stanowi dziś największą barierę przyjęcia euro. Komisja Europejska szacuje wielkość deficytu całego sektora instytucji rządowych i samorządowych w Polsce w 2009 roku na 6.4% PKB, również w 2010 i 2011 roku wartość deficytu przekroczy próg 3% PKB, kształtując się na poziomie ponad 7% PKB. Dopiero w 2012 roku wartość ta może spaść poniżej 3% PKB. Jednocześnie, w ocenie Komisji Europejskiej, wielkość długu publicznego Polski przekroczyć może próg 60% PKB w 2011 roku. Najprawdopodobniej, przed 2012 rokiem Polska, podobnie jak większość państw aspirujących do strefy euro, nie będzie spełniała kryteriów fiskalnych z powodu zbyt dużego deficytu i zagrożenia przekroczenia progu dopuszczalnego długu.
Długotrwała stabilność makroekonomiczna strefy euro jest uzależniona między innymi od zrównoważonej polityki fiskalnej prowadzonej przez rządy państw członkowskich. Kraje kandydujące są zdeterminowane do ograniczania wielkości deficytu i długu, gdyż przekroczenie dopuszczalnych progów uniemożliwia przyjęcie euro. Znacznie słabsze są możliwości oddziaływania na politykę rządów państw, które już przyjęły euro. Z tego właśnie powodu, w 1997 roku Unia Europejska przyjęła Pakt Stabilności i Wzrostu, którego głównym celem jest określenie koniecznych ram dla rządowych polityk fiskalnych. Pakt wprowadził między innymi procedurę nadmiernego deficytu, wprowadzającą sankcje finansowe dla państw strefy euro, które długotrwale przekraczają dopuszczalny próg deficytu w wysokości 3% PKB. Decyzja o uruchomieniu (lub zakończeniu) procedury inicjowana jest przez raport Komisji Europejskiej, która rekomenduje Radzie Ecofin, w skład której wchodzą ministrowie finansów państw UE, uruchomienie (lub zakończenie) procedury nadmiernego deficytu w stosunku do danego państwa. Rada może również nałożyć karę finansową na dane państwo strefy euro w formie nieoprocentowanego depozytu w wysokości od 0.2% do 0.5% PKB w zależności od wielkości deficytu. Państwa UE spoza strefy euro mogą zaś utracić część środków finansowych pochodzących z budżetu Unii Europejskiej. Nigdy w historii funkcjonowania Paktu Stabilności i Wzrostu nie została do tej pory nałożona kara finansowa, gdyż w większości przypadków państwa podporządkowały się rekomendacjom Rady i obniżyły deficyty w proponowanym okresie.
|
Wasze komentarze