Od 1 maja 2004 r. Polska, podobnie jak pozostałe 6 nowych państw członkowskich UE (Bułgaria, Czechy, Litwa, Łotwa, Rumunia oraz Węgry) jest członkiem Unii Gospodarczej i Walutowej ze statusem państwa z derogacją. Derogacja oznacza w tym przypadku częściowe zawieszenie niektórych praw i obowiązków w stosunku do państwa członkowskiego. Na mocy Traktatu Akcesyjnego Polska zobowiązana jest do spełnienia kryteriów określonych w Traktacie i przyjęcia euro w przyszłości.

Formalne warunki przyjęcia euro

Formalnym warunkiem przyjęcia wspólnej waluty europejskiej przez państwo członkowskie Unii Europejskiej jest osiągnięcie trwałej konwergencji nominalnej i prawnej.

Polska będzie mogła przyjąć euro dopiero, gdy spełni wszystkie wymagane warunki konwergencji. Kryteria formalne, konieczne do przyjęcia euro określone są w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Są to: kryterium stabilności cen, kryterium fiskalne, kryterium stóp procentowych, kryterium kursowe oraz kryterium konwergencji prawnej.

Jak wynika z prowadzonych analiz oraz doświadczeń innych państw przygotowania do wejścia do mechanizmu ERM II powinny rozpocząć się na około 6 miesięcy przed planowaną datą. W momencie przystępowania do mechanizmu ERM II nie jest wymagane spełnianie wszystkich kryteriów konwergencji, jednakże bieżący stopień ich spełnienia oraz perspektywy mogą w znaczący sposób przekładać się na kształtowanie się kursu walutowego i tym samym zdolność do spełnienia kryterium kursowego. Kryterium kursowe wymaga, aby waluta państwa kandydującego przebywała w mechanizmie ERM II przez co najmniej 2 lata.

Oceny stopnia wypełnienia kryteriów dokonuje Komisja Europejska oraz Europejski Bank Centralny w przygotowywanych przez siebie niezależnie Raportach o konwergencji. Raporty przygotowywane są co najmniej raz na dwa lata lub na wniosek państwa członkowskiego. Raporty publikowane są w maju, aby umożliwić Radzie UE podjęcie decyzji o uchyleniu derogacji do połowy lipca roku poprzedzającego przyjęcie euro.

KE i EBC dokonują oceny stopnia konwergencji gospodarczej, zgodności ustawodawstwa krajowego z wymogami Traktatu oraz sprawdzają, czy zostały spełnione wymogi ustawowe dotyczące krajowych banków centralnych, tak aby mogły one stać się członkami Eurosystemu.

W ocenie wypełnienia kryteriów konwergencji zarówno Komisja Europejska, jak i Europejski Bank Centralny stosuje kilka zasad przewodnich. Po pierwsze, poszczególne kryteria są interpretowane i stosowane w sposób rygorystyczny w celu zagwarantowania, że do strefy euro wejdą wyłącznie takie państwa członkowskie, w których panują warunki gospodarcze sprzyjające utrzymaniu stabilności cen i spójności gospodarczej strefy. Po drugie, kryteria konwergencji stanowią spójną, integralną całość i jako takie muszą być spełnione jednocześnie – Traktat wymienia je równorzędnie i nie sugeruje żadnej hierarchii. Po trzecie, muszą być one spełnione przy uwzględnieniu rzeczywistych danych. Po czwarte, powinny być stosowane w sposób konsekwentny, przejrzysty i prosty. Po piąte, zgodność z kryteriami konwergencji musi mieć charakter trwały, a nie tymczasowy.

Jeżeli ocena KE i EBC dotycząca stopnia spełnienia kryteriów jest pozytywna, Rada Unii Europejskiej, po otrzymaniu zalecenia od państw członkowskich strefy euro, na wydanie którego państwa te mają 6 miesięcy, podejmuje decyzję o uchyleniu derogacji i tym samym przyjęciu państwa do strefy euro. Dotychczas decyzja ta ogłaszana była w pierwszej połowie lipca. Tym samym pozostaje ok. 5,5 miesiąca na przygotowanie się do przyjęcia euro.

W sumie, jak pokazują doświadczenia innych państw, okres od momentu podjęcia decyzji o wejściu do ERM II do wprowadzenia euro trwa około 3 lat.

Stopień zbieżności nominalnej Polski do strefy euro

Jak wspomniano, jednym z formalnych warunków przyjęcia wspólnej waluty europejskiej przez państwo członkowskie Unii Europejskiej jest osiągnięcie trwałej konwergencji nominalnej.