Najstarszym międzynarodowym bankiem jest Bank Rozrachunków Międzynarodowych – BIS. Nazywany jest bankiem banków centralnych. Liczy już ponad 80 lat!

Początki Banku Rozliczeń Międzynarodowych sięgają 1930 roku, gdy rządy i banki centralne Belgii, Francji, Japonii, Niemiec, Wielkiej Brytanii i Włoch oraz Stanów Zjednoczonych zdecydowały, że Niemcom łatwiej będzie spłacać wszelkie należności po I wojnie światowej, jeśli zajmie się tym bank o zasięgu międzynarodowym. Na jego główną siedzibę obrano Bazyleę w Szwajcarii. Udziałowcami zostały banki centralne kilku krajów. Do akcjonariatu nie weszła amerykańska Rezerwa Federalna. Natomiast udziały objęło kilka banków komercyjnych z USA.

Bank od reparacji

Dlaczego zdecydowano się na stworzenie takiej instytucji? Niemcy odmówiły dobrowolnego uregulowania zobowiązań narzuconych na nie po zakończeniu I wojny światowej. Nowy bank miał się zająć zbieraniem, administracją i rozdziałem reparacji płaconych przez Niemcy na mocy traktatu wersalskiego z 1919 r. Początkowo wydawało się, że szanse na uzyskanie wymaganych sum wzrosły m.in. dzięki temu, że szef banku centralnego Niemiec był zaangażowany w powstawanie BIS.

Powołanie instytucji do koordynowania spłat reparacji było zgodne z koncepcją Owena Younga, Amerykanina, ówczesnego prezesa General Electric, który w 1929 roku opracował razem z międzynarodową komisją rzeczoznawców plan spłat dla Niemców. Plan Younga stał się podstawą do rokowań o reparacjach niemieckich na pierwszej (6 sierpnia – 31 sierpnia 1929) i drugiej (4 stycznia – 20 stycznia 1932) konferencji w Hadze. Po przeprowadzeniu zmian mocarstwa przedstawiły plan Niemcom. Na mocy planu Younga Niemcy zobowiązały się do spłat reparacji w ciągu 59 lat (do 1988 roku).

Na podstawie planu Younga Niemcy uzyskały obniżenie sumy reparacyjnej oraz anulowanie postanowień o zabezpieczaniu i zastawach. Wycofano też z Niemiec międzynarodowe komisje kontrolne.

Stabilizator kursów walutowych

Od początku BIS zajmował się również innego typu działalnością. Z początku mniej znaną, ale o wiele bardziej znaczącą. Pełnił funkcję banku banków centralnych na całym świecie. Lata 30. XX w. to okres, w którym wciąż obowiązywał „standard złota” – wartość walut poszczególnych państw była najczęściej powiązana z zasobami złotego kruszcu, jakimi dysponowały ich banki centralne. BIS starał się przyczyniać do stabilizowania kursów walutowych poprzez udzielanie pożyczek dla banków centralnych, które stawały w obliczu dewaluacji swoich walut.

Pierwszym krajem, któremu Bank Rozliczeń Międzynarodowych udzielił pożyczki, była Hiszpania. W kwietniu 1931 r. – 14 miesięcy po inauguracji działalności BIS – pożyczył on 3 mln ówczesnych funtów Bankowi Hiszpanii na stabilizację kursu pesety. Jeszcze w tym samym roku BIS udzielał pożyczek Austrii (którą dotknął wówczas kryzys bankowy), Węgrom, Jugosławii. Pożyczył też 150 tys. funtów Bankowi Gdańskiemu – instytucji działającej na terenie ówczesnego Wolnego Miasta Gdańska. A także był uczestnikiem konsorcjum, które dało 100 mln dolarów kredytu Niemcom.

Tuż przed wojną planowano rozszerzyć funkcje banku, planów jednak nie zrealizowano z powodu wybuchu II wojny światowej i późniejszego powstania Międzynarodowego Funduszu Walutowego. BIS był instytucją, która przedstawiała śmiałe na owe czasy wizje dotyczące funkcjonowania światowej gospodarki. W 1933 r. wzywał na przykład do niezależności banków centralnych od władzy wykonawczej. Banki centralne były wówczas de facto agendami rządów. A postulat Banku Rozliczeń Międzynarodowych doczekał się powszechnej realizacji dopiero w latach 80. – 90.

Wojenne kontrowersje

Wybuch II wojny światowej nie doprowadził do przerwania działalności Banku Rozliczeń Międzynarodowych. Wręcz przeciwnie – zajmował się on wówczas np. transferem zasobów złota krajów okupowanych przez hitlerowską Rzeszę na rachunki Reichsbanku. Jak wskazywali jego krytycy – utrzymywanie tajemnicy bankowej pozwalało Bankowi Rozliczeń Międzynarodowych na uczestniczenie w finansowaniu państw Osi i umożliwianie udziału w tym procederze bankom z państw alianckich.

Bank działał nieprzerwanie do 1944 r. Na konferencji w Bretton Woods z powodu posądzeń o kolaborację z III Rzeszą postanowiono, że BIS ma być rozwiązany „w najkrótszym możliwym czasie”. Jednak w kilka lat potem odstąpiono od tego pomysłu, dzięki czemu bank funkcjonuje do dzisiaj. Pomogło zerwanie z niedawną przeszłością: w 1948 r. zrabowane przez Niemcy złoto, którym dysponował BIS, zostało przekazane trójstronnej komisji. Bank został wówczas agentem płatniczym powojennego Europejskiego Porozumienia Płatności i Kompensacji.