Ubezpieczenie to instytucja służąca łagodzeniu negatywnych następstw zdarzeń losowych, które występują z pewną regularnością. Ubezpieczenie gospodarcze spełnia przede wszystkim funkcję kompensacyjną. Polega ona na rozkładaniu ciężaru finansowego – powstałego w rezultacie wypadku losowego – na wiele podmiotów, którym zagrażają zdarzenia tego rodzaju.

Ponieważ człowieka zawsze cechowała awersja wobec ryzyka – zwykle tym większa, im więcej jest do stracenia – pierwsze zalążki ubezpieczeń pojawiły się już w czasach starożytnych i dotyczyły głównie działalności transportowej (karawany, wyprawy morskie). Przykładowo, w basenie Morza Śródziemnego rozpowszechniła się tzw. pożyczka morska. Na handlu towarami w odległych krainach można było wprawdzie bardzo wiele zarobić, ale ich spedycja drogą wodną wiązała się z niemałym ryzykiem utraty okrętu wraz z cennym ładunkiem (sztorm, prymitywna nawigacja, piraci). Dzięki pożyczce morskiej dłużnik mógł sfinansować wyprawę. Od zwykłego i niżej oprocentowanego kredytu odróżniało ją przede wszystkim to, iż wierzyciel mógł żądać od pożyczkobiorcy spełnienia umownych świadczeń jedynie wtedy, gdy wyprawa zakończyła się sukcesem. Instrument ten stanowił zatem połączenie kredytu oraz ubezpieczenia, za które dłużnik płacił w formie wyższego oprocentowania.

Współczesne umowy ubezpieczeniowe, choć niekoniecznie przybierają formę transakcji wiązanej i obejmują wiele innych rodzajów zdarzeń, w zasadniczej treści nie różnią się znacznie od pożyczki morskiej: na ich mocy jedna ze stron (ubezpieczyciel), za ustaloną opłatą, zobowiązuje się spełnić określone świadczenia wobec drugiej strony (ubezpieczonego) w przypadku zajścia wydarzenia przewidzianego w polisie.

W XVII wieku, równolegle z doskonaleniem metod pozyskiwania i analizy danych, zaczęły powstawać wyspecjalizowane przedsiębiorstwa, towarzystwa ubezpieczeniowe, o coraz szerszym – zarówno terytorialnie, jak i przedmiotowo – zakresie działania. Zaoferowały nowe rodzaje ubezpieczeń: rolne i maszyn, na wypadek pożaru, kradzieży, od następstw nieszczęśliwych wypadków, a pod koniec XVIII wieku – na życie. Chociaż współcześnie istnieje wiele różnych produktów ubezpieczeniowych, klasyfikowanych według rozmaitych kryteriów, funkcjonują one zgodnie ze wspólną zasadą.

Przyjrzyjmy się ubezpieczeniu gospodarczemu z perspektywy ubezpieczonego. Z punktu widzenia człowieka przyszłość pozostaje wprawdzie nieznana, ale dzięki instytucji ubezpieczenia ma on szansę uniknąć negatywnych skutków określonych zdarzeń losowych. Rozpatrując wszystkie możliwe biegi wydarzeń (na przykład kradzież samochodu i jej brak), wygodnie jest identyfikować je z pieniężnym stanem aktywów po wystąpieniu każdego. Czarny scenariusz, czyli kradzież, będzie zatem oznaczał wartość aktywów zmniejszoną w stosunku do początkowej. Natomiast zdarzenie alternatywne – brak kradzieży – nie spowoduje żadnych strat, dlatego utożsamiamy je z wartością początkową aktywów.

Każdemu ze scenariuszy, jeśli tylko dostępne są odpowiednie dane (w przypadku kradzieży – statystyki policyjne), można przypisać prawdopodobieństwo realizacji. W literaturze ekonomicznej takie zestawienie wszystkich potencjalnych przyszłych stanów (czyli wartości aktywów) z szansami ich wystąpienia nosi nazwę rozkładu prawdopodobieństwa. Dla klienta towarzystwa ubezpieczenie oznacza w istocie zmianę rozkładu prawdopodobieństwa na taki, który bardziej preferuje.

Obrazując, właściciel małej firmy transportowej posiada kapitał w wysokości 100 000 złotych, w tym samochód ciężarowy o wartości 70 000 złotych. Ze statystyk policyjnych wynika, że istnieje ryzyko kradzieży pojazdu i wynosi ono 1%. Rozkład prawdopodobieństwa dla tego przedsiębiorcy jest następujący:

• na 1% auto zostanie skradzione, więc stan aktywów będzie wówczas określony przez różnicę pomiędzy wartością początkową kapitału oraz wartością skradzionego pojazdu, czyli: 100 000 złotych – 70 000 złotych = 30 000 złotych,
• na 99% przedsiębiorca pozostanie posiadaczem ciężarówki, zatem wartość jego kapitału nie ulegnie zmianie i będzie wynosić 100 000 złotych.