Wielu polityków i ludzi nauki uważa, że sprawiedliwość stoi w sprzeczności z efektywnością gospodarczą, a utrzymanie praworządności wymaga nie tylko sprawnej władzy sądowniczej, ale również państwowej interwencji na rynku. Jak efektywność i sprawiedliwość tłumaczy ekonomia?

Efektywność jest rozumiana na wiele sposobów. Zazwyczaj odnosi się do najlepszej alokacji zasobów i braku marnotrawstwa, maksymalizacji produkcji dóbr i usług, właściwych środków do osiągnięcia celu czy jak największej użyteczności.

Pojęcie sprawiedliwości dotyczy relacji między ludźmi, nie ma racji bytu poza społeczeństwem. Według klasycznej definicji polega na oddawaniu każdemu tego, co mu się należy. Ta formuła nie mówi jednak nic o regułach działania, dlatego współcześnie istnieje wiele koncepcji sprawiedliwości – opartych na etyce, prawie, filozofii, religii, zasadach bezstronności, równości i słuszności.

Efektywność i sprawiedliwość łączy rzadkość dóbr. Gdyby zasoby charakteryzowała nieskończona obfitość i człowiek nie mógłby swoim działaniem wpłynąć na ich ilość, nie występowałby żaden konflikt dotyczący użycia tychże, a wówczas pojęcia efektywnego gospodarowania oraz sprawiedliwości czy niesprawiedliwości stałyby się zbędne.

Można wyróżnić dwa rozumienia efektywności. Pierwsze opiera się na gospodarowaniu dostępnymi już zasobami w taki sposób, aby uniknąć marnotrawstwa i maksymalizować korzyści ‒ określa się je jako statyczne. W tym ujęciu najczęściej wymienia się kryteria efektywności:

• Pareta ‒ zmiana danej sytuacji stanowi ulepszenie, jeśli w jej wyniku poprawi się położenie co najmniej jednej osoby i nie pogorszy się położenie żadnej innej; stan optymalny występuje zatem wówczas, gdy nie można poprawić warunków żadnej osoby bez pogarszania sytuacji kogokolwiek innego, czyli brakuje nierozdystrybuowanych (nieprzydzielonych) „nadwyżek”;
•  Kaldora-Hicksa – występuje, gdy korzyści osób zyskujących w wyniku wprowadzenia zmiany przewyższają straty osób nią poszkodowanych; alokacja jest zatem efektywna, jeśli jednostki odnoszące korzyść mają możliwość zrekompensowania strat poszkodowanym lub ci, którzy ponieśli stratę, nie są w stanie przekupić zyskujących, aby powrócili oni do sytuacji sprzed zmiany.

W drugim ujęciu, nazywanym dynamicznym, efektywność pojmuje się jako odpowiedni wybór środków do osiągnięcia celów przez każdego człowieka. Cele zawsze są wybierane indywidualnie i nie podlegają ocenie, za efektywną albo nieefektywną można uznać jedynie metodę prowadzącą do ich spełnienia. Efektywność społeczna to zatem niezakłócona możliwość określania dążeń i sposobów ich realizacji leżąca w gestii każdej jednostki. Kluczem do tak rozumianej efektywności jest wiedza, jaką mają podmioty rynkowe. Na przykład, jeśli cel działania stanowi oświetlenie domu, to z pewnością nikt obecnie nie zdecyduje się użyć lamp na olej wielorybi. Jednak na początku XIX wieku takie lampy służyły wielu ludziom, później zostały wyparte przez oświetlenie naftowe, gazowe i w końcu elektryczne. Postęp dokonał się dzięki kreatywności przedsiębiorców i ich zdolności do odkrywania na rynku możliwości zysku. Malejąca populacja wielorybów przyspieszyła rozwój lamp naftowych, a informację o tańszych metodach oświetlenia przekazano konsumentom za pomocą systemu cenowego. W ten sposób rozprzestrzeniła się wiedza o bardziej efektywnym oświetleniu i lepszym wykorzystaniu zasobów.

Sprawiedliwość odnosi się zawsze do świadomych działań człowieka. Warunki, na które nie ma on wpływu, takie jak prawa przyrody, przypadki czy szczęście, nie podlegają ocenie z punktu widzenia sprawiedliwości. W ujęciu ekonomicznym nie można też stosować kryterium sprawiedliwości do niezamierzonych rezultatów działań ludzkich – nie ma w nich intencji, które przemawiałyby za celowością. Nie chodzi tu np. o nieumyślne przestępstwa, lecz o samorzutnie i bez odgórnego planu powstający porządek, jakim jest system gospodarki rynkowej. W tego rodzaju ładzie brak jednego celu, np. dla części ludzi intencję działania stanowi bogactwo, dla innych dobro rodziny, jeszcze inni poświęcają się pomocy ubogim czy chorym.