Niektóre instrumenty finansowe mogą przyjąć postać papieru wartościowego. Zajmiemy się teraz rolą takiej formy w ułatwianiu zamiany oszczędności na inwestycje.

Papier wartościowy to dokument, z którym związane jest określone prawo majątkowe tak ściśle, że jego realizacja może nastąpić tylko poprzez okazanie lub wydanie owego dokumentu. Istotę papieru wartościowego stanowi zbywalność. Dzięki bezpośredniemu związkowi prawa majątkowego z dokumentem przeniesienie prawa odbywa się wraz z przekazaniem papieru. Rozważmy na przykładzie, na czym to polega.

Kapitał właścicielski w spółce może mieć postać udziałów bądź akcji. Pierwsze rozwiązanie odpowiednie jest dla relatywnie niewielkich spółek o stabilnym składzie wspólników. Udziały bowiem nie stanowią papierów wartościowych. Choć ich zbycie jest możliwe, wymaga podpisania specjalnej umowy, a często ogranicza je statut spółki. W rezultacie nie będzie udziałowcem ktoś, kto nie chce rozstać się na dłużej z oszczędnościami. Taka sytuacja wymusza również pośrednio angażowanie się udziałowców w bieżące sprawy firmy – skoro na dobre i złe powierzyli jej swój kapitał, powinni uczynić wszystko, by zatroszczyć się o jego los. To eliminuje kolejną grupę osób z grona potencjalnych inwestorów – ci, którzy gotowi są nawet na dłużej zamrozić środki, niekoniecznie muszą chcieć poświęcać czas spółce, a bez tego ryzyko inwestycyjne może okazać się zbyt duże.

Uczynienie z udziału papieru wartościowego, a więc zamiana go na akcję, rozwiązuje w znaczącym stopniu wspomniane problemy, poszerzając grono potencjalnych inwestorów, zwłaszcza jeśli handel papierami odbywa się na większym rynku. Po pierwsze, inwestującemu wolno w każdej chwili sprzedać akcje – jego kapitał nie pozostaje więc na zawsze zamrożony w spółce. Oczywiście jest to możliwe jedynie gdy znajdzie się chętny, by je kupić, jednak wraz z rozwojem rynku i zwiększaniem się jego płynności akcje można sprzedać bez kłopotu. Po drugie, szczególnie w przypadku mniejszych akcjonariuszy, znika konieczność bezpośredniego angażowania się w sprawy spółki. Z jednej strony rolę dyscyplinującą zarząd przejmuje sama sprzedaż akcji – spadek kursu to ostrzeżenie, że sprawy idą w złym kierunku. Z drugiej strony w stosunku do akcji notowanych na giełdach zewnętrzne instytucje wydają różnego typu rekomendacje, biorąc na siebie w znacznej mierze obowiązek monitorowania spółki.

Rodzaje papierów wartościowych

Przyjrzyjmy się, co w praktyce może stanowić papier wartościowy. Definicja podana wcześniej nie jest bowiem jednoznaczna w sensie prawnym. Określa to dopiero ustawa z dnia 29 lipca 2005 roku o obrocie instrumentami finansowymi zawierająca listę papierów wartościowych (art. 3), która w przyszłości zapewne ulegnie poszerzeniu. Wśród najważniejszych należy wymienić: akcje, obligacje, listy zastawne, certyfikaty inwestycyjne oraz niektóre instrumenty pochodne (na przykład kontrakty na akcje, ale nie na waluty).

Warto jeszcze dodać, że słowo „dokument” trzeba traktować w dzisiejszych czasach nieco metaforycznie. Akcje i obligacje nie są już fizycznymi dokumentami, a handel nimi nie polega na przekazywaniu z rąk do rąk papierowych kawałków. Jednak dzięki zdematerializowanej formie mogą jeszcze lepiej wypełniać kluczową rolę papieru wartościowego; ich zbywalność jest bardzo ułatwiona przez to, że właściciel prawa majątkowego widnieje jedynie w zapisie elektronicznym.