Pod koniec XIX wieku rozegrała się jedna z najbardziej burzliwych debat metodologicznych w historii nauki, nie tylko ekonomii. Jej uczestnicy reprezentowali dwie fundamentalnie różne filozofie i szkoły. Wprawdzie Methodenstreit – jak nazwano tę debatę – należy do historii i emocje z nim związane już dawno opadły, ale problem, nad jakim dyskutowano, do dziś pozostaje ważny i aktualny. Jest to pytanie o relację między historią gospodarczą a teorią ekonomii.

Spór rozpoczął Carl Menger, który w 1883 roku opublikował obszerne dzieło Untersuchungen über die Methode der Socialwissenschaften und der Politischen Oekonomie insbesondere (Badania nad metodą nauk społecznych ze szczególnym uwzględnieniem ekonomii politycznej) . Był on znanym austriackim ekonomistą (urodzonym w 1840 roku w Nowym Sączu), który zasłynął jako współtwórca, obok Williama Stanleya Jevonsa i Léona Walrasa, tzw. rewolucji marginalistycznej w ekonomii. W Untersuchungen… Menger oprócz wyłożenia własnego programu metodologicznego, podkreślającego znaczenie uniwersalnych praw ekonomii, podejmuje zdecydowaną polemikę z podejściem badawczym niemieckiej szkoły historycznej, koncentrującej się na badaniach historii gospodarczej i zarazem przeczącej istnieniu takowych praw. Książka Mengera nie pozostała bez odpowiedzi – jeszcze w tym samym roku Gustav von Schmoller, główny przedstawiciel niemieckiej szkoły historycznej, opublikował jej bardzo szorstką recenzję, w swoim własnym, lecz cieszącym się popularnością czasopiśmie . Menger nie zawahał się napisać ostrej w słowach polemiki, przy czym nadał jej postać 16 listów do przyjaciela, które opublikował pod tytułem Die Irrthümer des Historismus in der Deutschen Nationalökonomie (Błąd historyzmu w niemieckiej ekonomii)³. Schmoller odpowiedział jedynie krótkim listem w równie ciętych słowach. W ten sposób spór metodologiczny między Mengerem a Schmollerem uległ zakończeniu, chociaż jeszcze przez wiele lat był przedmiotem licznych analiz i komentarzy. Historycy zazwyczaj bardzo krytycznie oceniają odbytą wtedy wymianę poglądów, argumentując, że miała ona bardziej emocjonalny niż merytoczny przebieg. Było to spowodowane nie tylko temperamentem jej uczestników, ale również faktem, że reprezentowali oni dwie zupełnie różne filozofie i szkoły ekonomiczne, między którymi trudno znaleźć jakąkolwiek nić porozumienia. Mimo to warto prześledzić ową dyskusję, gdyż zarówno problem natury praw ekonomii, wokół którego się toczyła, jak i sformułowane wtedy stanowiska zachowały aktualność.

Program metodologiczny Carla Mengera opierał się w dużej mierze na filozofii Arystotelesa, którą ówcześnie rozpowszechniał w Austrii Franz Brentano. Zgodnie z nią poszczególne zjawiska składające się na świat, w jakim żyjemy, mimo swojej różnorodności posiadają pewne uniweralne formy nadające im jednolitość. Inaczej mówiąc, jeśli przyjrzeć się na przykład burzom, każda z nich jest inna, ale wszystkie posiadają wspólny zbiór cech pozwalających nadać im miano burzy właśnie. Zdaniem Arystotelesa to formy oraz rządzące nimi prawa stanowią przedmiot nauki. Menger, nawiązując do tej koncepcji, stwierdza, że zjawiska gospodarcze nie są odosobnione i także posiadają określone powszechne kształty. Dobrym tego przykładem jest pieniądz. Wprawdzie w rzeczywistości występuje on pod postacią bardzo różnych środków płatniczych (najczęściej monet i banknotów, ale również muszelek, a nawet papierosów) i walut, jednak niezależnie od tego istnieje pewna wspólna charakterystyka pieniądza – jako środka wymiany, przechowywania wartości i przeprowadzania kalkulacji ekonomicznej. Tego typu pojęcia i łączące je relacje są głównym przedmiotem ekonomii w ujęciu Mengera. Podstawowa metoda badawcza w tym zakresie to, jego zdaniem, analiza pojęć i eksperymenty myślowe. Jako przykład zastosowania można wskazać teorię przewag komparatywnych Davida Ricarda.

¹ Carl Menger, Untersuchungen über die Methode der Socialwissenschaften und der Potitischen Oekonomie insbesondere, Duncker & Humblot, Leipzig 1883, wydane w angielskim tłumaczeniu: Investigations into the Method of the Social Sciences with Special Reference to Economics, Mises Institute–New York University Press, New York–London 1985.
² Gustav von Schmoller, Zur Methodologie der Staats-und Soziatwissenschaften, „Schmollers Jahrbuch für Gesetzgebung, Verwattung und Volkswirtschaft” 1883, 7.
³ Carl Menger, Die Irrthümer des Historismus in der Deutschen Nationalökonomie, Alfred Hölder, Wien 1884.