Model rynku dwóch osób jest bardzo przydatną i realistyczną metodą ilustrowania wielu zjawisk ekonomicznych. Prawa, które pozwala opisać, dotyczą nie tylko zdarzeń zachodzących pomiędzy dwiema jednostkami, ale także w bardziej skomplikowanych strukturach społecznych.

Schemat wymiany dwuosobowej – w literaturze branżowej określany też jako model Robinsona i Piętaszka (w wyniku inspiracji powieścią Daniela Defoe Przypadki Robinsona Crusoe) – poszerza wizję wymiany autystycznej, czyli jednoosobowej o dodatkowego człowieka. Pozwala to wzbogacić analizę ekonomiczną o tę stronę ludzkiej interakcji ze światem zewnętrznym, jaką są stosunki międzyludzkie, konfrontujące dwie odrębne wole ludzi.

W przypadku samowystarczalności jednej osoby „wymianę” stanowi wszelka interakcja z otoczeniem dająca działającemu człowiekowi to, czego potrzebuje, kosztem pewnych wysiłków. Wprowadzenie drugiej osoby oznacza zaistnienie możliwości współpracy w ramach struktur społecznych.

Działanie w społeczeństwie nie jest tak proste (z teoretycznego punktu widzenia) jak manipulowanie otoczeniem, które nie wyraża swojej woli. Z założenia model wymiany traktuje wyłącznie o relacjach dobrowolnych, w jakich dwie strony stawiają siebie na równi – ich uprawnienia są więc takie same.

Dodatkowo zakłada się tu istnienie praw własności, które wyodrębniają dobra należące do jednej ze stron i których odebranie bez uprzedniej zgody właściciela byłoby postrzegane jako jego pokrzywdzenie. Bez praw własności wymiana nie jest możliwa, ponieważ nie istnieje przedmiot wymiany, tj. dobra materialne, którymi rozporządzać mogą strony. Taką własność w wyjątkowych okolicznościach stanowią dobra niematerialne, jeśli są postrzegane przez obie strony umowy jako dające się wyodrębnić z otoczenia i przekazać, np. na nośniku danych (nie sposób tego zrobić choćby z wrażeniami wewnętrznymi, odczuciami itp.).

Taka budowa relacji społecznej określa, że aby działania stron były zgodne, muszą się one porozumieć. Może to nastąpić, gdy dostrzegą zbieżność swoich potrzeb, przykładowo gdy posiadają pewne dobra, a bardziej potrzebują tych, którymi dysponuje strona przeciwna.

Należy zauważyć, że mamy tu do czynienia ze zbieżnością polegającą na szczególnym przypadku odmienności potrzeb. Jeśli osoba A dysponuje dobrem a i chce dobra b, które posiada osoba B, to aby istniała możliwość transakcji, A musi cenić dobro a w mniejszym stopniu niż ceni dobro b. Jednocześnie druga osoba, B, musi wyceniać dobra przeciwnie – tj. dobro a wyżej niż posiadane przez siebie dobro b. Tylko wtedy wymiana zajdzie dobrowolnie.

Jeśli obie osoby są zadowolone z tego, co posiadają, do zamiany nie dojdzie – tak samo jak wtedy, gdy A jest zadowolona ze swojego stanu posiadania, a B nie i chciałaby się wymienić. B może w takiej sytuacji uzyskać dobro a tylko w drodze aktu agresji, czyli zaboru mienia A. Wówczas jednak nie będzie to wymiana dwuosobowa, lecz autystyczna, w której B wprowadza w swoje stosunki z A nierówną (hegemoniczną) relację uprawnień.

Nie oznacza to, że obie strony wymiany rynkowej działają dla realizacji tylko jednego wspólnego celu. Wręcz przeciwnie, ich cele są rozbieżne. Wspólnota uwidacznia się w tym elemencie ich działań, jaki stanowi cel wymiany, czyli poprawa sytuacji obu stron po jej dokonaniu. Choć więc jednostkowe dążenia były pozornie sprzeczne, to zostały spełnione tylko dzięki istnieniu wspólnoty (i podziałowi pracy w jej ramach). Co więcej, wspólnota pogłębia się wraz z zacieśnianiem współpracy stron wymiany i doskonaleniem rozdzielenia zadań.

Dwuosobowy model wymiany służy analizie takich podstawowych cech transakcji między dwojgiem ludzi, jak kwestia wartościowania ich przedmiotu (czyli indywidualnych preferencji), a także roli kontraktu czy użyteczności dóbr. Umożliwia zilustrowanie rachunku krańcowego, pozwala badać stosunki między kupującym a sprzedawcą, pomiędzy wytwórcami na kolejnych etapach produkcji oraz daje wgląd w układy między właścicielami pierwotnych czynników produkcji a producentami. W wymianie między dwiema osobami tkwi rdzeń wszystkich relacji, które znajdziemy w transakcjach zachodzących na rynku w całym społeczeństwie.