Mikołaj Kopernik - astronom, matematyk i duchowny, a także lekarz. Co zrobił dla astronomii - wszyscy wiedzą. A jego dokonania w historii myśli ekonomicznej? Chyba mało kto wie, że był jednym z pierwszych, którzy chcieli leczyć... pieniądz.

W drugiej połowie XV i pierwszej połowie XVI wieku Europa (łącznie z Polską) przeżywa rozkwit ekonomiczny. Odkrycia geograficzne i masowy napływ kruszców, zwiększenie wydajności rolnictwa, rozwój rzemiosła i handlu - wszystko to przyczynia się do przyspieszenia wzrostu gospodarczego starego kontynentu.

W handlu międzynarodowym, w związku z rozrastającym się rynkiem pożyczek na procent, zwanych potocznie lichwą, tworzą się wielkie majątki. Wkrótce zaczynają one przybierać formę kapitału, którego nadwyżka skłania do inwestowania. Rzemieślnicy uzależnieni od właścicieli kapitału, tracą samodzielność ekonomiczną, powstają manufaktury i formy rzemieślniczo-cechowe.

Pieniądz powoli staje się kapitałem - spełnia nie tylko rolę środka płatniczego w obrocie między ludźmi i krajami, ale także służy do finansowania inwestycji. Problematyka pieniężna zaczyna nabierać podstawowego znaczenia w zagadnieniach ekonomicznych ówczesnego świata.

Mimo iż ekonomia jako nauka jeszcze nie istnieje, powstają rozprawy o charakterze ekonomicznym, toczą się dyskusje między nominalistami, a substancjalistami, rozwija się nauka o pieniądzu. Zagadnieniami gospodarczymi zajmuje się również polski astronom, matematyk i duchowny - Mikołaj Kopernik (1473 -1543).

Kopernik, jako wieloletni administrator kapituły warmińskiej, ma bezpośredni kontakt z zagadnieniami gospodarczymi. Obserwując zjawisko "psucia" pieniądza i wzrostu cen, sam praktycznie odczuwa skutki tych procesów, gdy z wolna spada wartość czynszów, płaconych przez chłopów z rozległych dóbr kapituły. Jako polityk bierze udział w obradach prowincjonalnego sejmu pruskiego, interesuje się życiem ekonomicznym, zdaje sobie sprawę z zagrożenia, jakie niesie dla handlu międzynarodowego psucie monety.

W takich warunkach w latach 1519, 1523, 1526 Kopernik pisze memoriały o pieniądzu, przeznaczone m.in dla sejmu pruskiego. Największe znaczenia ma rozprawa "Sposób bicia monety" z 1526 r. (Monetae cudendae ratio). Memoriał Kopernika stanowi przełom w dotychczasowym pojmowaniu pieniądza. Od czasu ukazania się zapomnianego traktatu "O zmianie monet" (De mutatione monetarum) z roku 1355, autorstwa Mikołaja Oresmiusza nie było rozprawy tak precyzyjnej, wolnej od średniowiecznego moralizatorstwa i tak samodzielnej. Kopernik nie nawiązuje do doktryn, nie komentuje obcych myśli, nie sięga do cytatów Arystotelesa i innych klasyków. Precyzja myślenia Kopernika, jego definicje wynikają z obserwacji konkretnych zjawisk.

Kopernik rozpoczyna traktat od uogólnienia dotyczącego losu narodów; są według niego cztery największe klęski, wskutek których państwa, monarchie i republiki upadają: niezgoda, śmiertelność, niepłodność ziemi i spodlenie monety. Potem zaczyna definiować monetę i tu nie opiera się na cytatach, ale na przedstawieniu zaobserwowanych faktów. Pieniądz traktuje jako czynnik wyłącznie ekonomiczny i od tej strony analizuje ekonomiczne skutki wadliwej polityki pieniężnej.