Wydatki rządowe (budżetowe) są w wielu państwach (także w Polsce) wyższe od dochodów (głównie z podatków). Pojawia się więc deficyt, dziura, którą rząd "łata" przez zaciągnięcie długu - w postaci sprzedaży wyemitowanych przez skarb państwa papierów skarbowych - bonów i obligacji. Tak więc to co dla inwestorów jest lokatą kapitału, dla państwa jest długiem. Jak to wszystko działa?

Załóżmy, że w państwo X ściąga do swej kasy 100 mln z podatków nakładanych na obywateli (płacą oni zarówno podatki np. od swoich wynagrodzeń jak i podatek VAT, którym obciążony jest rachunek za każdy towar i usługę). Środki te wydawane są na różne cele, o czym decyduje parlament i rząd tego państwa. Jeśli pieniędzy z podatków wystarcza na wszystkie cele wyznaczone przez polityków i urzędników (czyli wydatki budżetu są nie większe niż owe przykładowe sto milionów), mówimy, że budżet jest zrównoważony (jeśli wydatki są równe wpływom)  lub występuje nadwyżka budżetowa (jeśli wydatki są mniejsze od wpływów). Niestety, rzeczywistość jest taka, że większość państw od lat wydaje więcej niż "zarabia" na podatkach, co prowadzi do tego, że nie tylko co roku pojawia się dziura budżetowa (deficyt), ale przez lata narasta zadłużenie (dług) skarbu państwa, główny składnik długu publicznego. Państwo bowiem nie może spłacić szybko swoich długów powstałych przez emisję papierów skarbowych (obligacji i bonów), a co więcej - musi zaciągać nowe długi (czyli emitować nowe papiery), żeby spłacić stare zobowiązania - czyli wypłacić odsetki i wykupić papiery sprzedane wcześniej inwestorom. Jeśli przez wiele lat sytuacja się powtarza, to potrzeby pożyczkowe państwa stają się naprawdę dużym problemem. Może się zdarzyć nawet tak, że państwo nie będzie w stanie terminowo i w całości wywiązywać się ze swoich zobowiązań - stało się tak zupełnie niedawno (pod koniec lat 90-tych) np. w Rosji. W pułapkę zadłużenia wpadła także PRL - w latach 70-tych zaciągnięto tak wiele długów zagranicznych, że na początku lat 80-tych PRL była praktycznie bankrutem, niezdolnym do obsługi swego zadłużenia - nie tylko do spłaty kapitału, ale nawet do terminowej wypłaty odsetek. Niewypłacalność grozi każdemu krajowi, którego politycy i władze w sposób nieodpowiedzialny zwiększają dług.   

Obligacje i bony skarbowe - to papiery emitowane i sprzedawane przez rząd w celu sfinansowania deficytu. Bony to papiery krótkoterminowe (emitowane na okres do roku), zaś obligacje  - średnio- i długoterminowe (od roku do kilkudziesięciu lat). Emisji i rodzajów papierów jest bardzo wiele. Obligacje różnią się nie tylko "długością życia" (np. 5, 10 czy 20 lat), ale konstrukcją (ceną nominalną, ceną emisyjną, sposobem naliczania i wypłaty odsetek) oraz walutą, w jakiej obligacje te są denominowane (w przypadku Polski są to obligacje np. w złotych, euro, dolarach, a nawet jenach).

Zarządzanie tak skomplikowaną strukturą długu to naprawdę bardzo poważne zadanie. Zresztą można przekonać się o tym czytając bardzo ważny dokument, przygotowywany regularnie przez Ministerstwo Finansów:   

Strategia zarządzania długiem sektora finansów publicznych w latach 2005 - 2007

O tym, jak duże jest zadłużenie skarbu państwa i z czego wynika, dowiemy się także z innego dokumentu. To regularnie przygotowywane i publikowane zestawienie - raport Zadłużenie skarbu Państwa. I tak np. z raportu numer 7/2004 wynika, że na koniec lipca br. zadłużenie Skarbu Państwa wyniosło blisko 408,5 mld zł, czyli ok. 112,5 mld dolarów lub 93 mld euro (licząc według kursów z 30 lipca br.). Na zadłużenie to składało się:

- w głównej mierze (w nieco ponad 80 procentach) zadłużenie z tytułu emisji skarbowych papierów wartościowych emitowanych w kraju i za granicą,

- kredyty zagraniczne (ponad 18 % całego zadłużenia skarbu państwa) 

- oraz pozostałe zadłużenie krajowe (np. zadłużenie Funduszu Pracy i zoobowiązania z tytułu niepodwyższania płac w sferze budżetowej).

Warto pamiętać, że na dług publiczny, poza długami sektora rządowego, składają się jeszcze długi sektora samorządowego.